لنگش اسب
به‌روزرسانی:
لنگش اسب یعنی هر تغییری در ایستادن یا راه رفتن اسب که از درد، محدودیت مکانیکی یا اختلال عصبی‌ـ‌عضلانی بیاید؛ خودِ لنگش بیماری نیست، نشانه است و درمانش به علت بستگی دارد [1]. در لنگش دست، سر اسب وقتی دستِ دردناک به زمین میخورد بالا میرود و در لنگش پا، لگن در همان لحظه بالا میرود [2]. شایع‌ترین علت لنگش ناگهانی و شدید آبسه‌ی سم است، اما اسبی که روی پا وزن نمی‌گذارد ممکن است شکستگی داشته باشد؛ او را راه نبرید و با دامپزشک تماس بگیرید [2][4].
چه زمانی فوراً با دامپزشک تماس بگیرید
- اسب روی یک دست یا پا وزن نمی‌گذارد یا نمی‌تواند حرکت کند (درجه‌ی ۵). او را یورتمه نبرید و جابه‌جا نکنید؛ احتمال شکستگی را فقط دامپزشک می‌تواند رد کند [2][3].
- لنگش در قدم کاملاً پیداست (درجه‌ی ۴) [3].
- لنگش ناگهانی و شدید بعد از زمین خوردن، لگد خوردن یا گیر کردن پا.
- اسب وزنش را عقب داده، دست‌ها را جلوتر از حالت عادی گذاشته و خشک و کوتاه گام برمی‌دارد؛ ایستادن معمول در لامینیت [5].
- یک پا ناگهان و به‌شدت ورم کرده و دردناک است، با لنگش شدید یا تب [8].
- ورم و گرمای تازه روی تاندون پشت ساق، به‌خصوص اگر مچ هنگام وزن‌گذاری بیش از حد پایین بنشیند [6].
ارزیابی سریع شدت با تریاژ هوشمند رایگان
لنگش اسب چیست؟
لنگش اسب یعنی ایستادن یا راه رفتن غیرعادی به علت مشکلی در دستگاه حرکتی. لنگش شایع‌ترین علتی است که اسب را از کار بازمی‌دارد و می‌تواند از ضربه، عفونت، بیماری مادرزادی یا اکتسابی، مشکل متابولیک یا اختلال عصبی باشد [1]. لنگش خودش بیماری نیست؛ نشانه‌ی درد، محدودیت مکانیکی یا اختلال عصبی‌ـ‌عضلانی است و شایع‌ترین علتش درد است. چون درمان بسته به علت کاملاً فرق می‌کند، پیدا کردن علت از هر چیزی مهم‌تر است [1].
«لنگش» به‌تنهایی در جست‌وجوی فارسی بیشتر درباره‌ی انسان و گاو است؛ برای اسب «لنگش اسب» را جست‌وجو کنید.
چطور بفهمیم اسب از کدام دست یا پا می‌لنگد؟
بهترین گام برای دیدن لنگش یورتمه است: یورتمه دوضربی است و در هر لحظه یک دست و یک پا روی زمین است، در حالی که در قدم تکان سر و لگن همیشه خوب دیده نمی‌شود [3]. سطح باید صاف، سفت و غیرلغزنده باشد و طناب افسار شل [2].
- اسب را روی خط مستقیم به یورتمه‌ی آرام دور و نزدیک کنید و از جلو، پشت و پهلو نگاه کنید.
- تکان سر برای دست‌ها: سر و گردن وقتی دستِ دردناک وزن میگیرد بالا میرود و با زمین خوردن دستِ سالم پایین می‌آید [2].
- بالا رفتن لگن برای پاها: از پشت نگاه کنید؛ وقتی پای دردناک وزن میگیرد، تمام لگن بالا میرود. هر دو حرکت برای کم کردن ضربه روی اندام دردناک است [2].
- اگر روی خط مستقیم چیزی ندیدید، کار روی دایره لنگش را اغلب بیشتر نشان می‌دهد، به‌خصوص وقتی اندام دردناک داخل دایره است. هر دو جهت را ببینید [1][3].
اسبی که در دو طرف لنگش دارد، روی خط مستقیم ممکن است تکان سر نداشته باشد و فقط گام‌های کوتاه و بریده‌بریده بردارد [3]. بعضی لنگش‌ها فقط زیر زین دیده می‌شوند [2]؛ دکتر ایرج نوروزیان در گفتگو با چهار نعل تعریف می‌کند که در دوره‌ی تخصصی لنگش در آمریکا، یاد گرفتن سوارکاری برای تشخیص لنگش زیر زین جزو آموزش بود [10]. اگر لنگش در قدم پیداست، اسب را یورتمه نبرید [3].
لنگش دست اسب و لنگش پای اسب
در زبان اسب‌داری «دست» یعنی اندام جلو و «پا» یعنی اندام عقب. لنگش دست اسب را با تکان سر و لنگش پای اسب را با بالا رفتن لگن تشخیص می‌دهند [2]. وقتی هنوز نشانه‌ای جای درد را مشخص نکرده، دامپزشکان در دست‌ها اول به درد سم و در پاها اول به مفصل خرگوشی (هاک) فکر می‌کنند [3].
لنگش در یک قسمت اندام اغلب باعث درد ثانویه در جای دیگری از همان اندام یا در اندام مقابل میشود، چون اسب وزنش را جابه‌جا می‌کند. به همین دلیل دامپزشک کل اسب را بررسی می‌کند [1].
درجه‌بندی لنگش اسب (مقیاس AAEP، از ۰ تا ۵)
بیشتر دامپزشکان از مقیاس انجمن دامپزشکان اسب آمریکا (AAEP) استفاده می‌کنند تا شدت لنگش ثبت شود و بعداً معلوم شود بهتر شده یا بدتر [3]:
| درجه | معنا |
|---|---|
| ۰ | لنگش در هیچ شرایطی دیده نمی‌شود. |
| ۱ | دیدنش دشوار است و در هیچ شرایطی (زیر زین، دایره، شیب، زمین سفت) همیشگی نیست. |
| ۲ | در قدم یا یورتمه‌ی مستقیم دشوار دیده میشود، اما در شرایط خاص (وزن سوار، دایره، شیب، زمین سفت) همیشه پیداست. |
| ۳ | در یورتمه و در همه‌ی شرایط همیشه دیده میشود. |
| ۴ | در قدم آشکار است. |
| ۵ | اسب در حرکت یا ایستاده تقریباً وزنی روی اندام نمی‌گذارد یا نمی‌تواند حرکت کند. |
این درجه‌ها ذهنی‌اند: در یک بررسی، توافق دامپزشکان درباره‌ی اندامِ لنگ «خوب» بود اما درباره‌ی درجه‌ی لنگش «قابل قبول» تا «ضعیف» [3]. درجه‌ی ۴ و ۵ یعنی تماس فوری؛ در درجه‌های پایین‌تر هم کار را متوقف کنید.
علت لنگیدن اسب (۱): آبسه سم و لامینیت
آبسه سم اسب احتمالاً شایع‌ترین مشکل سم در دامپزشکی اسب و شایع‌ترین علت لنگشی است که اسب روی پا وزن نمی‌گذارد [4]. باکتری از ترک‌های ریز سم، جداشدگی خط سفید، جسم فرورفته، میخ نعل یا کوفتگی کف سم وارد میشود و چرک زیر لایه‌ی شاخی جمع میشود؛ درد از فشار در جعبه‌ی سفت سم است. رطوبت زیاد و خیس و خشک شدن مکرر زمین سم را مستعد این ترک‌ها می‌کند [4]. نشانه‌ها: لنگش ناگهانی و شدید در یک اندام که گاهی صاحب اسب را به گمان شکستگی می‌اندازد [3]، سمِ گرم‌تر و نبض دیجیتال قوی‌تر از اندام‌های دیگر، و گاهی ورم بالای سم یا خروج چرک از تاج سم [4].
لامینیت التهاب و جدا شدن لایه‌های داخلی سم است. از علت‌هایش خوردن کربوهیدرات زیاد، وزن‌گذاری بیش از حد روی یک اندام و اندوتوکسمی است و نشانه‌ی شاخصش لنگش شدید با نبض دیجیتال کوبنده است [5]. وقتی اسب به علت آسیب یک اندام مدت طولانی روی اندام سالم می‌ایستد، همان اندام سالم ممکن است دچار لامینیت شود [1]؛ پس لنگش شدید را هرگز به حال خود رها نکنید.
علت لنگیدن اسب (۲): تاندون، مفصل و شکستگی
تاندون و التهاب تاندون اسب: آسیب تاندون در همه‌ی رشته‌ها شایع است و بیشتر تاندون‌های خم‌کننده‌ی پشت ساق را درگیر می‌کند. آسیب تاندون سطحی اغلب در دست‌ها و پس از کار سریع پیش می‌آید و با خستگی، آمادگی ناکافی، زمین بد، نعل‌بندی نادرست و ادامه‌ی تمرین روی تاندونِ از قبل ملتهب ارتباط دارد [6]. نشانه‌ها گرما، ورم یا ضخیم شدن و درد هنگام لمس است.
مفصل و آرتروز: در مطلبی در چهار نعل از قول پژوهشگر دانشگاه ایالتی کلرادو آمده که در حداکثر ۶۰ درصد معاینه‌های لنگش، مفصل علت اصلی است [7]. هاک، استایفل، بخلق، مچ و مفصل سم شایع‌ترند و این مشکل فقط مال اسب پیر نیست: در اسب جوان ورزشی ضربه، فشار تکراری، التهاب پوشش مفصل و OCD دیده میشود و در اسب مسن آرتروز [7]. دکتر علی حسینی در گفتگو با چهار نعل می‌گوید تکه‌های استخوانی (چیپ) اهمیت یکسانی ندارند و بعضی یافته‌ی اتفاقی‌اند [9].
شکستگی: شکستگی ناقص اگر اسب یورتمه برده شود می‌تواند کامل شود [3]. اگر لنگش ناگهانی و شدید است و احتمال شکستگی میرود، دامپزشک نه اسب را ورزش می‌دهد و نه بی‌حسی تشخیصی انجام می‌دهد [2].
ورم پای اسب و ورم مچ پای اسب
ورمی که از بی‌حرکتی در اصطبل می‌آید معمولاً در هر دو پای عقب یا هر چهار اندام است و با ورزش از بین میرود. اما ورم ناگهانی و شدید در یک پا، با لنگش آشکار و درد هنگام لمس، می‌تواند سلولیت (عفونت بافت زیر پوست) باشد که اغلب از یک زخم سوراخ‌شونده شروع میشود؛ لنگش ممکن است درجه‌ی ۳ تا ۵ باشد و در نگاه اول شبیه شکستگی [8].
ورم مچ، به‌خصوص پر شدن مفصل از مایع، گاهی اولین نشانه‌ی التهاب پوشش مفصل است و ممکن است پیش از لنگش دیده شود؛ درمان زودهنگام می‌تواند جلوی پیشرفتش به آرتروز را بگیرد [7]. ورم و گرمای تازه پشت ساق را هم باید آسیب تاندون فرض کرد تا دامپزشک خلافش را نشان دهد [6].
اسب لنگ است؛ همین حالا چه کنید؟
- کار را متوقف کنید. اگر لنگش شدید است، اسب را یورتمه نبرید؛ اگر روی پا وزن نمی‌گذارد، همان‌جا نگهش دارید و دامپزشک را خبر کنید [2][3].
- سم را نگاه کنید: سنگ گیرکرده، جسم فرورفته، نعل لق یا جابه‌جاشده، بوی بد یا ترشح [4].
- گرما و نبض دیجیتال را مقایسه کنید. پشت دستتان را روی دیواره‌ی سم بگذارید و نبض را در شریان‌های ناحیه‌ی مچ (فتلاک) لمس کنید. سم داغ‌تر و نبض کوبنده‌تر از اندام مقابل به آبسه یا لامینیت اشاره دارد [4][5].
- ساق را دست بکشید و دنبال گرما، ورم و درد باشید؛ همیشه با اندام مقابل مقایسه کنید [2].
- آب سرد فقط جایی که درست است: روی تاندون یا ساقِ تازه‌آسیب‌دیده‌ی داغ و ورم‌کرده با پوست سالم، سرما بخشی از درمان اولیه است [6] و روی پای ورم‌کرده تا رسیدن دامپزشک ناراحتی را کم می‌کند [8]. اما آبسه را درمان نمی‌کند، چون درمان آبسه باز کردن راه تخلیه است [4].
- اگر پا ورم کرده، دمای بدن را بگیرید و به دامپزشک بگویید [8].
- بدون نظر دامپزشک مسکن تزریق نکنید. مسکن درد را پنهان می‌کند و معاینه را خراب می‌کند؛ دامپزشک باید بداند اسب پیش از معاینه دارو گرفته یا نه [2].
- یادداشت کنید: شروع لنگش، کدام اندام و تاریخ آخرین نعل‌بندی [2].
برای ارزیابی سریع شدت، از تریاژ هوشمند رایگان استفاده کنید؛ اما اگر یکی از نشانه‌های اورژانسی بالای صفحه را می‌بینید، مستقیم با دامپزشک تماس بگیرید.
دامپزشک لنگش اسب را چطور تشخیص می‌دهد؟
- شرح حال، نگاه و لمس: قرینگی بدن، ورم، طرز ایستادن، گرما و درد ساق‌ها و مفصل‌ها، و فشار دادن سم با انبر سم [2].
- معاینه در حرکت: یورتمه روی خط مستقیم، دایره روی زمین سفت و نرم و گاهی زیر زین [2][3].
- تست خم کردن (فلکشن): اندام ۳۰ تا ۶۰ ثانیه خم نگه داشته میشود و اسب بلافاصله یورتمه میرود تا ببینند لنگش بیشتر شد یا نه؛ روی اندام سالم هم برای مقایسه انجام میشود [2].
- بلوک عصبی و مفصلی: دامپزشک ناحیه‌به‌ناحیه، معمولاً از سم به بالا، بی‌حس می‌کند؛ وقتی لنگش برطرف شد، منشأ درد همان ناحیه است. برای این کار لنگش باید پایدار باشد [2][3].
- تصویربرداری: رادیوگرافی، سونوگرافی و در صورت نیاز اسکن استخوان، سی‌تی یا ام‌آر‌آی [3]. سونوگرافی رایج‌ترین ابزار ثبت آسیب تاندون است [6]. دکتر علی حسینی می‌گوید رادیوگرافی ارزان‌ترین و در دسترس‌ترین روش برای اندام حرکتی است و معاینه‌ی بالینی و رادیوگرافی مکمل یکدیگرند [9].
درمان لنگش اسب
درمان لنگش اسب نسخه‌ی واحد ندارد و به علت بستگی دارد [1]:
- آبسه سم: سوراخ کوچکی برای تخلیه باز و سم پانسمان میشود. معمولاً ظرف ۱۲ ساعت پس از تخلیه لنگش بهطور چشمگیری بهتر میشود؛ اگر نشد، رادیوگرافی لازم است. اسبی که در ۳ سال اخیر واکسن کزاز نزده، باید علیه کزاز پوشش بگیرد [4].
- آسیب تاندون: استراحت در باکس، سرما، بانداژ، نعل‌بندی مناسب و بازگشت تدریجی به کار؛ درمان در مرحله‌ی حاد بهترین نتیجه را دارد [6].
- مفصل: رسیدگی در مراحل اولیه ساده‌تر است و نتیجه‌ی بهتری دارد [7].
- لامینیت: سرمادرمانی در مرحله‌ی حاد مؤثرترین راه کم کردن آسیب است و نعل‌بندی درمانی پایه‌ی مراقبت در لامینیت مزمن؛ هر دو زیر نظر دامپزشک [5].
دوز دارو و تزریق را خودتان تعیین نکنید و زمان بازگشت به کار را هم دامپزشک تعیین کند، نه از بین رفتن ظاهری لنگش.
پیشگیری از لنگش اسب
- سم‌چینی و نعل‌بندی منظم و متعادل؛ تعادل نادرست سم و نعل‌بندی بد زمینه‌ساز لنگش‌اند [1].
- آمادگی بدنی تدریجی؛ خستگی، آمادگی ناکافی و فشار تکراری خطر را بالا می‌برند. روی زمین سفت، لغزنده یا سنگلاخ کمتر کار کنید [1].
- اسب لنگ یا با تاندون ملتهب را تمرین ندهید [6].
- اسب را مدت طولانی در گل و رطوبت نگه ندارید [4] و از خوراک پرکربوهیدرات زیاد بپرهیزید [5].
- پیش از خرید، معاینه همراه با رادیوگرافی اندام حرکتی بخواهید [9].
اشتباه‌های رایج درباره‌ی لنگش اسب
- «کم می‌لنگد، با کار باز میشود.» ادامه‌ی تمرین روی تاندون ملتهب از عوامل آسیب جدی است [6].
- «داغ کردن تاندون درمانش می‌کند.» داغ کردن سطحی (پوینت فایرینگ) فایده‌ی مشکوکی دارد [6].
- «مشکل مفصل مال اسب پیر است.» اسب‌های جوان ورزشی هم مشکل مفصلی دارند [7].
پرسش‌های رایج
لنگش در اسب چیست؟
ایستادن یا راه رفتن غیرعادی به علت درد، محدودیت مکانیکی یا اختلال عصبی‌ـ‌عضلانی؛ نشانه است نه بیماری [1].
علت لنگیدن اسب چیست؟
شایعترینها آبسه سم [4]، لامینیت [5]، آسیب تاندون [6]، مشکل مفصلی [7]، سلولیت [8] و شکستگیاند [2]. تعیین علت کار دامپزشک است.
لنگش دست اسب را چطور تشخیص دهم؟
در یورتمه از جلو به سر نگاه کنید؛ وقتی دستِ دردناک زمین میخورد سر بالا میرود [2].
لنگش پای اسب را چطور تشخیص دهم؟
از پشت به لگن نگاه کنید؛ وقتی پای دردناک وزن میگیرد لگن بالا میرود [2]. روی دایره اغلب واضحتر است [1].
درمان لنگش اسب چیست؟
به علت بستگی دارد [1]: آبسه با تخلیه [4]، تاندون با استراحت و بازگشت تدریجی [6] و لامینیت زیر نظر دامپزشک [5]. پیش از معاینه مسکن ندهید [2].
آبسه سم اسب کی خوب میشود؟
معمولاً ظرف ۱۲ ساعت پس از باز شدن راه تخلیه لنگش بهطور چشمگیری بهتر میشود؛ اگر نشد، رادیوگرافی لازم است [4].
ورم پای اسب کی خطرناک است؟
ورم هر دو پای عقب بعد از ماندن در اصطبل که با ورزش میرود معمولاً اورژانسی نیست؛ ورم ناگهانی یک پا با لنگش شدید یا تب تماس فوری میخواهد [8].
التهاب تاندون اسب را چطور بشناسم؟
گرما، ورم یا ضخیم شدن و درد هنگام لمس پشت ساق، همراه با لنگش؛ تشخیص با سونوگرافی است [6].
منابع
- Overview of Lameness in Horses — Merck Veterinary Manual
- The Lameness Examination in Horses — Merck Veterinary Manual
- Lameness evaluation in horses (Large Animal Surgery; reproduces the AAEP lameness scale) — University of Minnesota Libraries Publishing
- Hoof Abscesses in Horses — Merck Veterinary Manual
- Laminitis in Horses — Merck Veterinary Manual
- Tendinitis in Horses — Merck Veterinary Manual
- مشکلات مفصلی: نه تنها برای اسب‌های مسن — چهار نعل
- سلولیت در اسب‌ها؛ عفونتی دردناک که باید فوری درمان شود — چهار نعل
- گفتگو با دکتر علی حسینی درباره‌ی معاینات قبل از خرید اسب — چهار نعل
- گفتگو با دکتر ایرج نوروزیان، بخش دوم — چهار نعل