واکسن اسب
به‌روزرسانی:
واکسنهای اسب دو گروه‌اند: واکسنهای پایه که هر اسبی باید بزند، مثل کزاز و هاری، و واکسنهای مبتنی بر خطر مثل آنفلوانزا و هرپس که دامپزشک بر اساس شرایط اسب انتخاب میکند [1]. کزاز مهم‌ترین واکسن برای هر اسب است، چون عامل آن همه‌جا در خاک هست [3]. برای مشمشه هیچ واکسنی وجود ندارد [7].
چه زمانی فوراً با دامپزشک تماس بگیرید
- اسب زخم عمیق، میخ‌رفتگی یا آبسه‌ی سم دارد و از آخرین واکسن کزازش بیش از شش ماه گذشته یا سابقه‌اش را نمی‌دانید [1][9].
- اسب خشک و شق راه می‌رود، پلک سوم روی چشمش آمده، فکش قفل شده یا با صدا از جا می‌پرد؛ این‌ها نشانه‌های کزاز است [3].
- تب دارد و تعادلش به هم خورده، پاهای عقبش ضعیف شده یا نمی‌تواند ادرار کند؛ ممکن است شکل عصبی هرپس باشد [5][10].
- رفتارش ناگهان عوض شده، بی‌قرار و پرخاشگر است یا گاز میگیرد؛ هاری را در نظر بگیرید و به دهان اسب دست نزنید [6].
- ترشح غلیظ و زرد بینی، زخم داخل بینی یا گره‌های چرکی زیر پوست دارد؛ اسب را جدا کنید و به دامپزشک خبر دهید، چون مشمشه باید گزارش شود [7].
واکسنهای اسب: پایه و مبتنی بر خطر
راهنمای انجمن دامپزشکان اسب آمریکا (AAEP) واکسن‌ها را دو دسته میکند [1]:
- واکسنهای پایه (core): در برابر بیماری‌هایی که در منطقه بومی‌اند، بسیار کشنده یا واگیرند، برای انسان هم خطر دارند یا قانون آن‌ها را الزامی کرده است. اثر و ایمنی آن‌ها آن‌قدر روشن است که برای همه‌ی اسبها توصیه میشوند. در فهرست AAEP این‌ها کزاز، هاری، آنسفالومیلیت اسبی شرقی و غربی و ویروس نیل غربی هستند [1].
- واکسنهای مبتنی بر خطر (risk-based): دامپزشک بر اساس ارزیابی خطر برای هر اسب انتخاب میکند؛ مثل آنفلوانزای اسبی، هرپس اسب (EHV)، گورم و چند واکسن دیگر [1].
این فهرست برای آمریکا نوشته شده است. در ایران، اینکه کدام واکسن لازم و در دسترس است به بیماری‌های بومی منطقه، سفر و مسابقه، تماس با اسب‌های دیگر و تصمیم دامپزشک بستگی دارد؛ AAEP هم تأکید میکند هر برنامه‌ی واکسیناسیون باید با مشورت دامپزشک تنظیم شود [1][2].
واکسن کزاز اسب
کزاز را سمّ باکتری کلستریدیوم تتانی ایجاد میکند. این باکتری در خاک و حتی در روده و سرگین اسب همیشه وجود دارد و از راه زخم‌های عمیق، آبسه‌ی سم، محل اخته، جفت باقی‌مانده و بند ناف کره وارد بدن میشود. اسب به سمّ کزاز بسیار حساس است. کزاز واگیر نیست و از اسبی به اسب دیگر سرایت نمی‌کند [3].
به گزارش AAEP، دوره‌ی نهفتگی ۱ تا ۴۳ روز است و ممکن است تا ظاهر شدن علائم، زخم خوب شده باشد. مرگ‌ومیر در منابع ۲۵ تا ۷۵ درصد گزارش شده و بیشتر گزارش‌ها آن را بالای ۵۰ درصد می‌دانند. علائم شایع: خشکی راه رفتن، ایستادن با پاهای باز مثل «خرک»، بیرون زدن پلک سوم، قفل شدن فک، دم بالا، مشکل بلع و حساسیت شدید به صدا. اسب‌های زیر ۴ سال و کره‌ی مادیان واکسن‌نزده در خطر بیشترند [3].
برنامه‌ی واکسن در اسب بالغ: طبق جدول AAEP، اسبی که قبلاً واکسن نزده یا سابقه‌اش معلوم نیست دو نوبت به فاصله‌ی ۴ تا ۶ هفته میگیرد و بعد سالی یک یادآور. اگر اسب زخم نافذ برداشت یا قرار است جراحی شود و از آخرین نوبت بیش از ۶ ماه گذشته، یادآور فوری توصیه میشود [1]. در مقاله‌ای که چهار نعل درباره‌ی موارد اورژانسی منتشر کرده هم آمده که اسب واکسن‌نزده حتی با زخمی جزئی در خطر کزاز است [9].
یک نکته‌ی مهم: اسبی که از کزاز جان سالم به در برده ایمن نمی‌شود و ممکن است دوباره مبتلا شود؛ پس از بهبود هم باید واکسن بگیرد [3][4].
واکسن کزاز اسب رازی
مؤسسه‌ی تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی، طبق مقاله‌ی دو پژوهشگر همین مؤسسه، از دیرباز واکسن کزاز اسبی (توکسوئید کزاز) تولید میکند و تولید آن مثل واکسن کزاز انسانی تحت شرایط استاندارد انجام میشود [4]. پس «واکسن کزاز اسب رازی» محصولی واقعی و داخلی است.
منابع در یک نکته با هم فرق دارند: دستورالعمل سازنده که در این مقاله نقل شده، یادآور را برای اسب واکسینه‌شده هر ۲ تا ۵ سال ذکر میکند [4]، اما جدول AAEP یادآور سالانه را توصیه میکند [1]. فاصله‌ی مناسب را دامپزشک با توجه به نوع واکسن، سن، آبستنی و خطر زخم تعیین میکند و تزریق را هم به او بسپارید.
واکسن هاری اسب؛ آیا اسب هاری میگیرد؟
بله، اسب هم هاری میگیرد. به نوشته‌ی دستنامه‌ی مرک، اسب هار اغلب ناآرامی و بی‌قراری شدید نشان می‌دهد و چون ممکن است غلت بزند، علائمش با کولیک اشتباه گرفته میشود. اسب هار ممکن است گاز بگیرد یا لگد بزند و به‌خاطر جثه‌اش در چند ساعت غیرقابل کنترل شود [6]. واکسن هاری برای اسب هم وجود دارد [6].
AAEP هاری را جزو واکسنهای پایه میداند؛ اسب بالغ سالی یک نوبت میگیرد و برای مادیان آبستن، نوبت سالانه ۴ تا ۶ هفته پیش از زایمان یا پس از زایمان و پیش از جفت‌گیری توصیه شده است [1]. هاری بیماری ویروسی مشترک انسان و دام است و پس از بروز علائم کشنده است [6]. اگر به هاری اسبی مشکوک شدید، دهان اسب را معاینه نکنید، و اگر کسی گاز گرفته شد یا بزاق اسب به زخمش رسید، فوراً به مرکز بهداشت برود؛ شست‌وشوی زخم، ایمنوگلوبولین و واکسن به‌موقع میتواند از بیماری پیشگیری کند [6].
واکسن آنفلوانزای اسبی
آنفلوانزای اسبی بیماری تنفسی بسیار واگیری با تب، سرفه‌ی خشک و ترشح بینی است و جایی که اسبها از جاهای مختلف جمع میشوند، مثل مسابقه، سریع پخش میشود. در جدول AAEP این واکسن مبتنی بر خطر است: یادآور هر ۶ ماه برای اسب‌هایی که دائم در معرض تماس‌اند، به‌ویژه اسب‌های زیر ۵ سال و اسب‌های مسابقه، و سالانه برای اسب کم‌خطر [1].
هرپس اسب (EHV) و واکسن هرپس اسب
هرپس اسب گروهی از ویروسهای بسیار واگیر است. EHV-1 بیشتر بیماری تنفسی و سقط ایجاد میکند و گاهی به شکل عصبی کشنده‌ای به نام میلوانسفالوپاتی هرپسی (EHM) درمی‌آید؛ EHV-4 بیشتر بیماری تنفسی کره‌ها و گاهی سقط می‌دهد [5]. علائم: تب، ترشح بینی، سرفه و بی‌حالی، و در شکل عصبی شل شدن دم، مشکل ادرار، تلوتلو خوردن و ضعف پاهای عقب [5]. دامپزشکی در مقاله‌ای که چهار نعل منتشر کرده، هر تغییر عصبی را اورژانس میداند، چون هرپس میتواند قرنطینه و تعطیلی مسابقات را لازم کند [10].
ویروس از راه تماس بینی با بینی، وسایل مشترک (سطل آب و خوراک، زین و برگ، وسایل تیمار) و ترشحات تنفسی در اصطبل پخش میشود؛ جنین سقط‌شده و جفت هم ویروس دارند. اسب تازه‌وارد یا برگشته از مسابقه را دست‌کم ۲۱ روز جدا نگه دارید [5].
واکسن هرپس اسب شدت بیماری تنفسی و دفع ویروس را کم میکند و خطر سقط را پایین می‌آورد، اما به گفته‌ی سازمان بهداشت دام و گیاه آمریکا (APHIS) هیچ واکسنی در برابر شکل عصبی (EHM) مؤثر نیست [5]. در جدول AAEP، مادیان آبستن با واکسنی که برای پیشگیری از سقط هرپسی مجوز دارد در ماه‌های ۵، ۷ و ۹ آبستنی واکسینه میشود و برای اسب‌های پرخطر، فاصله‌ی ۶ ماهه در نظر گرفته میشود [1].
آیا بیماری هرپس اسب به انسان منتقل میشود؟
خیر. APHIS صریحاً می‌نویسد ویروسهای هرپس اسب (EHV-1، EHV-3 و EHV-4) برای انسان خطری ندارند [5]؛ هرپس اسب با تبخال انسان یکی نیست. اما انسان میتواند ویروس را با دست، لباس و وسایل بین اسبها جابهجا کند؛ پس بعد از دست زدن به اسب بیمار دست‌ها را بشویید و وسایل را جدا کنید [5].
واکسن مشمشه اسب وجود ندارد
بسیاری «واکسن مشمشه اسب» را جست‌وجو می‌کنند، اما پاسخ روشن است: برای مشمشه هیچ واکسنی وجود ندارد. سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH) می‌نویسد مشمشه یک بیماری مشترک انسان و دام کشنده است که واکسنی برای آن نیست، تاکنون هیچ داروی دامپزشکی نمی‌تواند عفونت را در دام ریشه‌کن کند، و واکسیناسیون و درمان دام بیمار جزو راه‌های کنترل آن نیستند [7].
عامل مشمشه باکتری بورخولدریا مالئی است و بیشتر اسب، الاغ و قاطر را درگیر میکند. نشانه‌ها: گره و زخم در بینی با ترشح زرد و چسبنده، آبسه‌های ریه با سرفه و ضعف پیش‌رونده، و شکل پوستی (farcy) با گره‌های چرکی در امتداد رگ‌های لنفاوی. بعضی اسبها ناقل بی‌علامت هستند. مشمشه در فهرست بیماری‌های WOAH است و هر مورد آن باید گزارش شود [7].
کنترل مشمشه یعنی تشخیص زودهنگام، آزمایش اسب‌های به‌ظاهر سالم و حذف موارد مثبت [7]. در ایران از سال ۱۹۶۱ میلادی برنامه‌ی ملی «آزمایش و حذف» تک‌سُمی‌های آلوده با آزمون مالئین اجرا شده و مالئین در مؤسسه‌ی رازی تولید شده است [8]. اگر به مشمشه مشکوک هستید، اسب را جدا کنید، از تماس بی‌محافظ با ترشحات پرهیز کنید و فوراً به دامپزشک و اداره‌ی دامپزشکی خبر دهید.
جدول واکسن کره‌اسب
پادتن‌های آغوز مادر در ماه‌های اول از کره محافظت می‌کنند و ممکن است جلوی اثر واکسن زودهنگام را بگیرند؛ برای همین جدول AAEP برای کره‌ی مادیان واکسینه و واکسن‌نزده جداست [2]. «نوبت» یعنی تعداد تزریق، نه مقدار دارو؛ نوع و مقدار واکسن را دامپزشک تعیین میکند.
| بیماری | کره‌ی مادیانِ واکسینه پیش از زایمان | کره‌ی مادیانِ واکسن‌نزده یا بی‌سابقه |
|---|---|---|
| کزاز | ۳ نوبت: ۴ تا ۶ ماهگی، ۴ تا ۶ هفته بعد، و ۱۰ تا ۱۲ ماهگی؛ سپس سالانه | ۳ نوبت: ۳ تا ۴ ماهگی، ۴ تا ۶ هفته بعد، و ۱۰ تا ۱۲ ماهگی؛ سپس سالانه |
| هاری | ۲ نوبت: ۴ تا ۶ ماهگی و ۴ تا ۶ هفته بعد؛ سپس سالانه | ۱ نوبت در ۴ تا ۶ ماهگی؛ سپس سالانه |
| هرپس اسب (EHV-1/4) | ۳ نوبت: ۴ تا ۶ ماهگی، ۴ تا ۶ هفته بعد، و ۱۰ تا ۱۲ ماهگی؛ سپس هر ۶ ماه | همان برنامه |
| آنفلوانزای اسبی (واکسن کشته) | ۲ یا ۳ نوبت به فاصله‌ی ۳ تا ۴ هفته از ۴ تا ۶ ماهگی؛ سپس هر ۶ تا ۱۲ ماه بسته به خطر | همان برنامه |
منبع: جدول واکسن کره‌ی AAEP [2]. آنسفالومیلیت شرقی و غربی و نیل غربی هم در همین جدول با برنامه‌ی ۳ نوبتی از ۴ تا ۶ ماهگی آمده‌اند [2]؛ لزوم آن‌ها در ایران را از دامپزشک بپرسید. دستورالعمل واکسن کزاز رازی برای کره‌ی مادیان ایمن، نوبت‌ها را در ۳، ۴ و ۱۶ ماهگی ذکر میکند [4]؛ اگر از این واکسن استفاده میشود، دامپزشک برنامه را با دستورالعمل همان محصول تطبیق می‌دهد.
واکسن مادیان آبستن
واکسن پیش از زایمان آغوز مادیان را پر از پادتن میکند تا از کره در هفته‌های اول محافظت شود. خلاصه‌ی جدول AAEP برای مادیانِ قبلاً واکسینه [1]:
| واکسن | زمان در مادیان آبستن |
|---|---|
| کزاز | یک نوبت سالانه، ۴ تا ۶ هفته پیش از زایمان |
| هاری | یک نوبت سالانه، ۴ تا ۶ هفته پیش از زایمان، یا پس از زایمان و پیش از جفت‌گیری |
| هرپس اسب (پیشگیری از سقط) | ۳ نوبت در ماه‌های ۵، ۷ و ۹ آبستنی با واکسن مخصوص سقط هرپسی |
| آنفلوانزای اسبی (واکسن کشته) | یک نوبت سالانه، ۴ تا ۶ هفته پیش از زایمان |
مادیانی که هرگز واکسن نزده یا سابقه‌اش معلوم نیست برنامه‌ی جداگانه‌ای دارد و باید پیش از جفت‌گیری با دامپزشک برنامه‌ریزی شود [1].
قیمت واکسن اسب
چهار نعل قیمت واکسن اسب را منتشر نمی‌کند، چون قیمت مدام تغییر میکند و نمی‌خواهیم رقم حدسی را جای واقعیت بنشانیم. هزینه از نوع واکسن (داخلی یا وارداتی)، تعداد نوبت‌ها، ویزیت و ایاب‌وذهاب دامپزشک و تعداد اسبها تشکیل میشود؛ اگر چند اسب هم‌زمان واکسن بزنند، هزینهی ویزیت تقسیم میشود. قیمت روز را از دامپزشک یا باشگاه خود بپرسید.
خرید واکسن از فروشنده‌ی متفرقه و تزریق بدون دامپزشک صرفه‌جویی نیست: واکسنی که درست نگهداری نشده ممکن است اثر نکند. هر واکسن را با تاریخ و نام محصول در دفترچه‌ی اسب ثبت کنید.
اشتباه‌های رایج
- «اسبم بیرون نمی‌رود، کزاز نمی‌گیرد.» عامل کزاز در خاک و سرگین همان اصطبل هست [3].
- «یک بار واکسن زده، کافی است.» ایمنی کزاز یادآور می‌خواهد و حتی بیماری کزاز هم ایمنی پایدار نمی‌دهد [1][3].
- «واکسن هرپس جلوی شکل عصبی را میگیرد.» طبق APHIS هیچ واکسنی در برابر شکل عصبی مؤثر نیست [5].
- «سرم کزاز همان واکسن است.» سرم (آنتی‌توکسین) پادتن آماده است و ایمنی پایدار نمی‌سازد؛ AAEP یادآوری میکند که در آمریکا هیچ آنتی‌توکسینی برای اسب مجوز ندارد و این فرآورده‌ها ممکن است از نظر ویروس عامل هپاتیت اسبی (بیماری تایلر) آزمایش نشده باشند، به‌ویژه وقتی برای پیشگیری مصرف میشوند [3].
پرسش‌های رایج
اسب چه واکسنهایی باید بزند؟
در فهرست AAEP واکسنهای پایه کزاز، هاری، آنسفالومیلیت شرقی و غربی و نیل غربیاند و بقیه، مثل آنفلوانزا و هرپس، بسته به خطر انتخاب میشوند [1]. فهرست مناسب ایران را دامپزشک تعیین میکند.
واکسن کزاز اسب هر چند وقت یک بار زده میشود؟
AAEP یادآور سالانه و یادآور فوری هنگام زخم یا جراحی اگر بیش از ۶ ماه از نوبت قبل گذشته باشد را توصیه میکند [1]؛ دستورالعمل واکسن رازی یادآور را هر ۲ تا ۵ سال ذکر میکند [4]. دامپزشک فاصله را تعیین میکند.
آیا بیماری هرپس اسب به انسان منتقل میشود؟
خیر. APHIS میگوید ویروسهای هرپس اسب برای انسان خطری ندارند، اما انسان میتواند ویروس را با دست و وسایل بین اسبها جابهجا کند [5].
آیا واکسن مشمشه اسب وجود دارد؟
خیر. طبق WOAH برای مشمشه واکسنی وجود ندارد و کنترل آن با آزمایش و حذف اسب‌های آلوده است [7][8].
آیا اسب هاری میگیرد و واکسن هاری اسب لازم است؟
بله، اسب هاری میگیرد و علائمش ممکن است با کولیک اشتباه شود [6]. AAEP هاری را واکسن پایه و سالانه میداند [1].
قیمت واکسن اسب چقدر است؟
ما قیمت منتشر نمیکنیم چون مدام تغییر میکند و به نوع واکسن، هزینهی دامپزشک و تعداد اسبها بستگی دارد. قیمت روز را از دامپزشک یا باشگاه بپرسید.
منابع
- Vaccinations for Adult Horses (chart, approved 2023) — American Association of Equine Practitioners (AAEP)
- Foal Vaccination Chart (revised 2023) — American Association of Equine Practitioners (AAEP)
- AAEP Infectious Disease Guidelines: Tetanus (2024) — American Association of Equine Practitioners (AAEP)
- بیماری کزاز و نقش موسسه رازی در کنترل و پیشگیری از آن در ایران (نوفلی و حاجی‌زاده، ۱۴۰۲) — مجله‌ی ترویجی واکسن و پیشگیری از بیماری‌ها در دامپزشکی، مؤسسه‌ی تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی
- Equine Herpesvirus (fact sheet) — USDA Animal and Plant Health Inspection Service (APHIS)
- Rabies in Animals — Merck Veterinary Manual
- Glanders — World Organisation for Animal Health (WOAH)
- Glanders outbreak at Tehran Zoo, Iran (Iran J Microbiol) — PubMed Central
- ۱۲ نشانه که باید فوری دامپزشک اورژانس را خبر کنید — چهار نعل
- ۷ نشانه مهم که باید فوراً به دامپزشک زنگ بزنید — چهار نعل