انگل اسب
به‌روزرسانی:
تقریباً همهی اسب‌هایی که چرا میکنند مقداری انگل روده‌ای دارند و این به‌تنهایی بیماری نیست. راهنمای امروز دامپزشکان، انگل‌زدایی تقویمی برای همه نیست، بلکه آزمایش شمارش تخم انگل در مدفوع و درمان هدفمند است [1][2]. «انگل خونی اسب» بیماری دیگری است که کنه منتقل میکند و در ایران هم دیده میشود [4][5].
چه زمانی فوراً با دامپزشک تماس بگیرید
- اسب نشانه‌های کولیک دارد: بی‌قراری، نگاه کردن به پهلو، غلت زدن یا نخوردن غذا.
- اسب جوان ناگهان اسهال شدید گرفته و در چند روز وزن کم کرده است.
- تب، بی‌حالی، رنگ‌پریدگی یا زردی لثه و چشم، یا ادرار تیره دارد؛ این‌ها می‌تواند نشانه‌ی انگل خونی اسب باشد.
- کره‌اسب لاغر و بی‌حال است، شکمش برآمده است یا سرفه میکند.
- مادیان آبستن بی‌دلیل سقط کرده یا کره‌ی تازه‌متولد ضعیف و زرد است.
انگل اسب چیست؟
انگل جانداری است که روی بدن یا درون بدن اسب زندگی میکند و از او تغذیه میکند. اسبها میزبان شمار زیادی کرم روده‌ای هستند که بیشترشان هنگام چرا از علف و خاک آلوده وارد بدن می‌شوند. به نوشته‌ی دستنامه‌ی دامپزشکی مرک، داشتن مقداری انگل در اسب سالم یک وضعیت طبیعی است، اما بعضی بیماری‌های انگلی می‌توانند جان اسب را تهدید کنند [3].
انگلهای اسب سه گروه‌اند: داخلی (کرمهای روده و معده)، خونی (تکیاختههای درون گلبول قرمز) و خارجی مثل کنه و شپش.
انواع انگل داخلی اسب
راهنمای انجمن دامپزشکان اسب آمریکا (AAEP) کرمهای کوچک و بزرگ سرخ، کرم نواری، آسکارید، کرم سوزنی، لارو مگس بات و چند گروه دیگر را پوشش می‌دهد [1]. مهمترینها برای یک مالک:
| انگل | بیشتر در چه اسبی | چه میکند |
|---|---|---|
| کرمهای کوچک سرخ (استرانگیل‌های کوچک) | همهی سنین؛ مشکل جدی بیشتر زیر ۵ سال | بار سنگین آن‌ها لاغری و اسهال می‌دهد؛ بیرون آمدن یک‌باره‌ی لاروهای پنهان در دیواره‌ی روده باعث کاهش وزن ناگهانی و اسهال شدید میشود [2]. |
| کرمهای بزرگ سرخ (Strongylus vulgaris) | اسبهای بدون برنامهی کنترل انگل | لاروها در رگ‌ها مهاجرت میکنند و به سرخرگ روده آسیب می‌زنند؛ کمخونی، لاغری و حتی کولیک [2]. |
| آسکارید (Parascaris) | کره‌اسب‌ها | کرمهای سفید تا حدود ۳۰ سانتی‌متر؛ لاغری، سرفه و کولیک، و گاهی انسداد روده [2]. |
| کرم نواری (Anoplocephala) | اسبهای چراکننده | با کنه‌های ریز علف منتقل میشود؛ در آلودگی سنگین کاهش وزن و کولیک تکرارشونده [2]. |
| لارو مگس بات | اسبهای بیرون در فصل مگس | تخم‌های زرد ۱ تا ۲ میلی‌متری روی مو؛ لارو حدود یک ماه در دهان میماند و بعد به دیواره‌ی معده می‌چسبد [2]. |
علائم انگل در اسب
مهم‌ترین نکته این است که اسب پرانگل ممکن است کاملاً سالم به نظر برسد. دستنامه‌ی مرک می‌نویسد اسب سالم می‌تواند تعداد زیادی کرم کوچک سرخ داشته باشد بی‌آن‌که نشانه‌ای بروز دهد، و تعداد زیاد لارو بات هم ممکن است علامتی نداشته باشد [2]. وقتی علائم پیدا می‌شوند، این‌ها شایع‌ترند:
- لاغری یا وزن نگرفتن با وجود خوراک کافی
- موی خشک و بی‌حالت و ضعف عمومی
- اسهال، به‌ویژه اسهال ناگهانی در اسب جوان
- کولیک، به‌خصوص کولیک‌های تکرارشونده
- کمخونی (لثه‌ی رنگ‌پریده)
- در کره‌اسب: شکم برآمده، رشد کند، سرفه و آبریزش بینی
هیچ‌کدام از این علائم مخصوص انگل نیست؛ لاغری می‌تواند از مشکل دندان یا زخم معده هم باشد. تشخیص با دامپزشک و آزمایش است.
آزمایش مدفوع: شمارش تخم انگل
در شمارش تخم انگل در مدفوع (FEC)، آزمایشگاه تعداد تخم کرم را در هر گرم سرگین می‌شمارد. AAEP توصیه میکند این آزمایش سالی یک یا دو بار انجام شود تا اسبها در سه گروه دفع‌کننده‌ی کم، متوسط و زیاد قرار بگیرند [1]؛ معمولاً چند اسب بیشتر تخم‌ها را به چراگاه می‌ریزند و درمان هدفمند همین‌ها آلودگی گروه را کم میکند.
این آزمایش محدودیت هم دارد و باید بدانید چه چیزی را نشان نمی‌دهد:
- AAEP صریحاً می‌گوید از شمارش تخم برای تشخیص بیماری استفاده نکنید، چون عدد آن با مراحل بیماری‌زای انگل ارتباطی ندارد [1].
- لاروهای کرم کوچک سرخ که در دیواره‌ی روده پنهان شده‌اند تخم نمی‌گذارند و در شمارش تخم دیده نمی‌شوند [6].
- تخم کرم نواری همیشه در سرگین نیست و گاهی چند نمونه یا آزمایش دیگری لازم است [2]؛ در پژوهش‌ها از آزمایش بزاق هم برای کرم نواری استفاده شده است [6].
آزمایش دوم، آزمون کاهش شمارش تخم (FECRT) است: یک بار پیش از دارو و یک بار پس از آن، در فاصله‌ای که دامپزشک تعیین میکند، نمونه گرفته میشود تا معلوم شود دارو در آن اصطبل هنوز اثر دارد یا نه. AAEP انجام سالانه‌ی آن را در هر گله یا اصطبل توصیه میکند [1] و انجمن دامپزشکی اسب بریتانیا (BEVA) آن را قابل‌اعتمادترین روش برای سنجش اثر ضدانگل می‌داند [7].
انگل‌زدایی هدفمند یا تقویمی؟
روش قدیمی این بود که به همهی اسبها با تقویم ثابت دارو بدهند و نوع دارو را به نوبت عوض کنند. راهنمای فعلی AAEP (بازنگری ۲۰۲۴) می‌گوید انگل‌زدایی همهی اسبها با فاصله‌ی ثابت در تمام سال (مثلاً هر دو ماه) و چرخاندن کورکورانه‌ی گروه‌های دارویی را متوقف کنید [1]. به جای آن:
- همهی اسبها یک برنامهی پایه‌ی سالانه‌ی یک یا دو نوبته دارند [1].
- اسب‌هایی که در آزمایش مدفوع دفع‌کننده‌ی زیاد هستند، طبق نتیجه‌ی آزمایش نوبتهای بیشتری می‌گیرند [1].
- اثر دارو هر سال با آزمون کاهش شمارش تخم سنجیده میشود [1].
- مدیریت چراگاه بخش اصلی برنامه است، نه یک کار جانبی [7].
مرک هم می‌نویسد توصیه‌ها به سمت روش مبتنی بر پایش رفته‌اند که نوع انگل، مقاومت دارویی و آب‌وهوای محل را در نظر می‌گیرد [3]. این برنامه را دامپزشک برای اصطبل شما می‌نویسد.
مقاومت به داروی ضدانگل
مقاومت یعنی انگل در برابر دارویی که قبلاً آن را می‌کشت زنده میماند. به نوشته‌ی مرک، کرمهای کوچک سرخ و آسکاریدها در سراسر دنیا به چند گروه دارویی مقاوم شده‌اند و مقاومت در کرم سوزنی و کرم نواری هم دیده شده است [3]. دامپزشکی بریتانیایی در گزارشی در چهار نعل می‌گوید در آینده‌ی قابل پیش‌بینی داروی تازه‌ای در راه نیست [9].
چند عادت رایج مقاومت را تندتر میکنند:
- دادن دارو بدون آزمایش و فقط چون «موعدش رسیده»
- کم‌دادن دارو به‌خاطر تخمین نادرست وزن اسب؛ همان گزارش آن را یکی از عوامل مهم مقاومت می‌داند [9]
- عوض کردن دارو به جای پیدا کردن علت شکست درمان؛ BEVA می‌گوید پس از تأیید مقاومت، هدف کم کردن فشار انتخاب است، نه صرفاً جایگزینی یک دارو با داروی دیگر [7]
خمیر انگل اسب، قرص انگل اسب و «دارو انگل اسب»
خمیر انگل اسب همان داروی ضدانگل خوراکی است که در سرنگ‌های مخصوص عرضه میشود و روی زبان اسب خالی میشود. قرص انگل اسب یا پودر و ژل‌ها هم شکل‌های دیگر همین داروها هستند. فرق اصلی آن‌ها در شکل بسته‌بندی نیست، در ماده‌ی مؤثر است: هر گروه دارویی روی بعضی انگل‌ها و بعضی مراحل زندگی آن‌ها اثر دارد و روی بقیه نه. AAEP یادآوری میکند هیچ داروی ضدانگلی همهی مراحل انگل را از بدن اسب پاک نمی‌کند [1].
جواب درست جست‌وجوی «دارو انگل اسب» یک نام تجاری نیست. دارو، زمان و مقدار آن را دامپزشک بر اساس آزمایش مدفوع، سن، فصل، وزن واقعی اسب و سابقه‌ی مقاومت در اصطبل تعیین میکند؛ چهار نعل هیچ نام تجاری یا مقداری توصیه نمی‌کند.
- داروی دام‌های دیگر را به اسب ندهید و دارو را بدون آزمایش «برای احتیاط» تکرار نکنید.
- اگر بعد از دارو حال اسب بد شد، داروی دیگری اضافه نکنید و با دامپزشک تماس بگیرید.
انگل در کره‌اسب
کره‌اسب‌ها بیشترین خطر را از آسکارید دارند. تخم آن سال‌ها در خاک زنده میماند، پس چراگاه و باکسی که کره‌های سال قبل در آن بوده‌اند منبع اصلی آلودگی است؛ کرم‌ها حدود ۴ تا ۵ ماهگی بالغ می‌شوند [2]. مرک شروع درمان را حدود ۸ هفتگی ذکر میکند [2]، اما برنامه را دامپزشک تعیین میکند، به‌ویژه چون آسکاریدها به چند گروه دارویی مقاوم شده‌اند [3].
در کره‌ای با آلودگی سنگین، دارو باعث دفع یک‌باره‌ی تعداد زیادی کرم میشود [2]؛ پس درمان کره‌ی لاغر و شکم‌گنده باید زیر نظر دامپزشک باشد.
انگل خونی اسب چیست؟
انگل خونی اسب یا پیروپلاسموز اسبی را دو تک‌یاخته به نام‌های تیلریا اکوئی (Theileria equi) و بابزیا کابالی (Babesia caballi) ایجاد میکنند که گلبول‌های قرمز را از بین می‌برند. حدود ۹۰ درصد تک‌سُمی‌های دنیا در مناطقی زندگی میکنند که این بیماری در آن‌ها بومی است، از جمله خاورمیانه [4].
راه انتقال: اصلی‌ترین ناقل، کنه است؛ حدود ۳۰ گونه کنه از جمله هیالوما، درماسنتور و ریپی‌سفالوس در انتقال آن نقش دارند. سوزن مشترک، تزریق خون و انتقال از مادیان به جنین هم راه‌های دیگرند [4]. اسبی که آلوده شده ممکن است سال‌ها، حتی بدون هیچ علامتی، ناقل بماند [4].
در ایران: در پژوهش دانشگاه شیراز روی ۱۳۳ اسب استان فارس، ۳۰٫۰۷ درصد با روش PCR به تیلریا اکوئی آلوده بودند؛ نویسندگان میانگین کشوری مطالعات قبلی را برای تیلریا اکوئی ۲۴٫۱۱ و برای بابزیا کابالی ۵٫۴۷ درصد ذکر کرده‌اند [5]. در پژوهش دانشگاه ارومیه روی ۲۴۰ اسب، ۱۰٫۸۳ درصد به تیلریا اکوئی و ۵٫۸۳ درصد به بابزیا کابالی آلوده بودند [8]. ارقام از منطقه‌ای به منطقه‌ی دیگر فرق دارد، اما بیماری در کشور ما واقعی است.
علائم انگل خونی اسب، تشخیص و درمان
دوره‌ی نهفتگی پس از گزش کنه برای تیلریا اکوئی ۱۲ تا ۱۹ روز و برای بابزیا کابالی ۱۰ تا ۳۰ روز است [4]. بیماری سه چهره دارد: بیعلامت، حاد و مزمن [4].
- شکل حاد: تب، بیاشتهایی، بی‌حالی، تنفس تند، کمخونی با لثه‌ی رنگ‌پریده یا زرد، ادرار تیره، نقطه‌های خونریزی ریز روی مخاط‌ها، ورم پاها و گاهی کولیک [4].
- شکل مزمن: بیاشتهایی خفیف، افت توان کاری، کاهش وزن و تبهای گذرا [4].
- در مادیان و کره: سقط یا کره‌ی مرده؛ کره‌ی زنده ممکن است ضعیف به دنیا بیاید یا دو سه روز بعد کم‌خون و زرد شود [4].
تشخیص با آزمایش خون است: دیدن انگل در گسترش خونی در مرحله‌ی حاد، PCR که حساس‌تر است، و آزمایش‌های سرمی مثل الایزا و IFA که ناقلان بیعلامت را هم پیدا میکنند [4].
درمان با داروهای ضدتکیاخته و مراقبت حمایتی است و گاهی انتقال خون لازم میشود [4]. انتخاب و مقدار این داروها فقط با دامپزشک است؛ «بهترین دارو برای انگل خونی اسب» را از فروشنده نپرسید. واکسنی وجود ندارد؛ پیشگیری یعنی کنترل کنه و استفاده نکردن از سوزن مشترک [4].
انگلهای خارجی: کنه اسب، شپش و کک
کنه اسب ناقل انگل خونی اسب است [4]. کنه را بیشتر داخل گوش، زیر دم، کشاله‌ی ران و زیر یال پیدا می‌کنید. اسب را بعد از چرا وارسی کنید و برای روش کنترل کنه در اصطبل با دامپزشک مشورت کنید.
شپش باعث خارش، مالیدن بدن به دیوار و ریزش مو میشود، اما قارچ، حساسیت و گزش حشرات هم همین علائم را می‌دهند. درباره‌ی کک، شپش و دیگر مشکلات پوستی اسب صفحه‌ی جداگانه‌ای خواهیم داشت.
اگر فکر می‌کنید اسب‌تان انگل دارد، الان چه کنید
- اگر یکی از نشانه‌های اورژانسی بالای صفحه را دارد، با دامپزشک تماس بگیرید و دما، رنگ لثه و رنگ ادرار را به او بگویید.
- یک نمونه‌ی تازه‌ی سرگین در کیسه‌ی دربسته نگه دارید؛ ممکن است برای آزمایش لازم شود.
- تا نظر دامپزشک را نگرفته‌اید، داروی ضدانگل یا داروی انگل خونی ندهید و اسب را از نظر کنه وارسی کنید.
پیشگیری: مدیریت چراگاه و اصطبل
- جمع کردن سرگین: در پژوهشی روی ۱۸۰ اسب در پنج باشگاه سوارکاری بریتانیا، در پادوک‌هایی که سرگین بیش از یک بار در هفته جمع می‌شد، احتمال مثبت شدن آزمایش کرم نواری کمتر بود و نشانگرهای کرم کوچک سرخ هم پایین‌تر بودند [6].
- هارو نکردن چراگاه شلوغ: همان پژوهش هارو کردن زمین را با شاخص‌های بالاتر انگل همراه دید، چون سرگین آلوده را در تمام زمین پخش میکند [6].
- اسب تازه‌وارد: پیش از ورود به گله آزمایش مدفوع و مشورت با دامپزشک.
- پایش سالانه‌ی اثر دارو: آزمون کاهش شمارش تخم [1][7].
باورهای نادرست درباره‌ی انگل اسب
- «اسبم چاق و سرحال است، پس انگل ندارد.» اسب سالم می‌تواند تعداد زیادی کرم داشته باشد بدون هیچ علامتی [2].
- «هر دو ماه یک خمیر بدهیم، خیالمان راحت است.» AAEP دقیقاً همین را کنار گذاشته است [1].
- «انگل خونی همان کرم است و با خمیر درمان میشود.» انگل خونی تک‌یاخته‌ی منتقل‌شده با کنه است و تشخیص و درمان جداگانه‌ای دارد [4].
پرسش‌های رایج
انگل اسب چیست؟
جانداری که درون یا روی بدن اسب زندگی میکند؛ مهمترینها کرمهای روده (کرمهای سرخ کوچک و بزرگ، آسکارید، کرم نواری)، لارو مگس بات، انگلهای خونی و انگلهای خارجی مثل کنه هستند [1][2].
خمیر انگل اسب را هر چند وقت یک بار بدهیم؟
تقویم ثابت برای همهی اسبها دیگر توصیه نمیشود. AAEP برنامهای پایه با یک یا دو نوبت در سال و نوبتهای بیشتر فقط برای اسبهای پردفع بر اساس آزمایش مدفوع را توصیه میکند [1]. برنامهی اسب شما را دامپزشک تعیین میکند.
انگل خونی اسب چیست و چگونه منتقل میشود؟
بیماریای که تکیاختههای تیلریا اکوئی و بابزیا کابالی ایجاد میکنند و بیشتر با کنه، و گاهی با سوزن مشترک یا تزریق خون، منتقل میشود [4]. در اسبهای ایران هم گزارش شده است [5][8].
علائم انگل خونی اسب چیست؟
در شکل حاد تب، بیاشتهایی، کمخونی، زردی لثه و چشم و ادرار تیره؛ در شکل مزمن افت توان، کاهش وزن و تبهای گذرا. بسیاری از اسبها هم بیعلامت ناقل هستند [4].
آیا انگل خونی اسب درمان دارد؟
داروهای ضدتکیاخته برای درمان موارد بالینی وجود دارد، اما گاهی انگل در بدن باقی میماند. دارو و مقدارش را فقط دامپزشک تعیین میکند و واکسنی برای این بیماری وجود ندارد [4].
کنه اسب را چطور کنترل کنیم؟
وارسی منظم نواحی کممو مثل گوش و زیر دم، کنترل کنه در اصطبل و مرتع با مشورت دامپزشک و استفاده نکردن از سوزن مشترک. کنه ناقل انگل خونی اسب است [4].
منابع
- Internal Parasite Control Guidelines (revised May 2024) — American Association of Equine Practitioners (AAEP)
- Gastrointestinal Parasites of Horses (Horse Owners) — Merck Veterinary Manual
- Overview of Gastrointestinal Parasites of Horses (Nielsen MK, 2024) — Merck Veterinary Manual
- Equine Piroplasmosis (factsheet) — Center for Food Security and Public Health, Iowa State University
- Theileria equi in the horses of Iran: Molecular detection, genetic diversity, and hematological findings (Kalantari et al., Vet Parasitol Reg Stud Reports 2022) — PubMed
- جمع‌آوری منظم سرگین، خطر انگل اسب را کاهش می‌دهد — چهار نعل
- راهنمای تازه برای پایش و کاهش خطر مقاومت به ضدانگل در اسبها — چهار نعل
- Detection of Theileria equi and Babesia caballi using microscopic and molecular methods in horses in suburb of Urmia, Iran (Malekifard et al., Vet Res Forum 2014) — PubMed Central
- راهکارهای دامپزشک برای آماده‌سازی اسبها در زمستان سخت — چهار نعل