کولیک اسب (قولنج)
به‌روزرسانی:
کولیک اسب یا قولنج نام کلی هر نوع درد شکمی در اسب است، نه یک بیماری واحد. بیشتر موارد خفیف‌اند و با درمان دارویی دامپزشک بهتر میشوند، اما پیچخوردگی روده یا انسداد شدید فقط با جراحی به‌موقع درمان می‌شود. اگر اسب با سم زمین را میکند، به پهلویش نگاه میکند، مدام می‌خوابد و بلند می‌شود یا غذا نمی‌خورد، همین حالا با دامپزشک تماس بگیرید و تا رسیدن او هیچ دارویی ندهید.
چه زمانی فوراً با دامپزشک تماس بگیرید
- هر نشانه‌ای از کولیک، حتی اگر خفیف به نظر برسد؛ حال اسب مبتلا به کولیک می‌تواند خیلی سریع بدتر شود [3].
- درد شدید یا دردی که با هیچ کاری آرام نمی‌شود، غلت‌زدن‌های پی‌درپی و خودزنی.
- ضربان قلب بالای ۶۰ در دقیقه که ادامه دارد، حتی اگر اسب علامت دیگری نشان ندهد [8].
- لثه‌ی رنگ‌پریده، خاکستری، آبی یا قرمز تیره [6].
- شکم بادکرده، قطع کامل مدفوع یا خاموش شدن صداهای روده [6].
- اسبی که صبح بیمار و دردمند پیدا می‌شود؛ ممکن است مشکل از شب شروع شده باشد [8].
- مادیانی که در روزهای نخست پس از زایمان نشانه‌ی کولیک دارد [4].
ارزیابی سریع شدت با تریاژ هوشمند رایگان
کولیک اسب چیست؟
کولیک اسب که در زبان قدیمی‌تر به آن قولنج اسب هم می‌گویند، اسم یک بیماری مشخص نیست؛ نامی کلی برای هر وضعیتی است که در اسب درد شکمی ایجاد کند [6]. کبد، کلیه‌ها و رحم هم در حفره‌ی شکم‌اند، پس کولیک گاهی اصلاً از روده نیست [1]. پس یک «کولیک» ممکن است گاز ساده باشد یا پیچخوردگی روده‌ای که تأخیر چندساعته در آن کشنده است.
کولیک یکی از شایع‌ترین فوریت‌های دامپزشکی اسب است. پژوهش دانشگاه ناتینگهام نشان داد کولیک علت یک مورد از هر سه تماس اورژانسی با دامپزشک بوده و ۹۰٪ مالکان به توانایی خود در تشخیص نشانه‌های اولیه‌ی آن اطمینان نداشته‌اند [2]. بیشتر مالکان اسب دست‌کم یک بار با آن روبه‌رو میشوند [1].
یک نکته برای جست‌وجو: واژه‌ی «کولیک» به‌تنهایی در جست‌وجوی فارسی بیشتر به کولیک نوزاد انسان می‌رسد. برای پیدا کردن مطالب مربوط به اسب همیشه بنویسید کولیک اسب یا قولنج اسب.
علائم کولیک اسب
علائم کولیک اسب طیف گسترده‌ای دارد و کمتر پیش می‌آید که اسبی همه‌ی آن‌ها را با هم نشان دهد [6]. رایج‌ترین نشانه‌ها این‌هاست [6][1]:
- کندن زمین با سم جلو، به‌طور مکرر
- نگاه کردن یا برگشتن به سمت پهلو، گاز گرفتن یا لگد زدن به شکم
- جمع کردن لب بالا و کشیدن گردن
- دراز کشیدن و بلند شدن پی‌درپی، غلت زدن از این پهلو به آن پهلو
- عرق کردن بدون فعالیت
- کش آمدن بدن مثل حالت ادرار کردن، یا زور زدن برای دفع
- بادکردن شکم، بی‌اشتهایی، کم شدن یا قطع مدفوع و بی‌حالی
انجمن اسب بریتانیا برای به خاطر سپردن نشانه‌های اولیه، پنج گروه را پیشنهاد میکند: بی‌قراری، کم خوردن یا کم شدن مدفوع، نشانه‌های درد شکمی، تغییرات بالینی مثل بالا رفتن ضربان قلب و تنفس یا تیره شدن لثه، و بی‌حالی [2].
ضربان قلب سرنخ مهمی است. ضربان طبیعی اسب بالغ در استراحت ۲۸ تا ۴۰ در دقیقه است [1]. به گفته‌ی یک دامپزشک طب ورزشی، ضربان حدود ۴۴ معمولاً به معنای درد شدید نیست، اما در ضایعات روده‌ی باریک ممکن است به ۷۰ تا ۹۰ و در پیچخوردگی روده‌ی باریک حتی به ۱۱۰ برسد [1]. با این حال همه‌ی موارد جراحی ضربان بالا ندارند [7]، پس عدد طبیعی دلیل صبر کردن نیست. روش گرفتن نبض و دما را در صفحه‌ی علائم حیاتی اسب توضیح داده‌ایم.
برای ارزیابی سریع شدت، از تریاژ هوشمند رایگان استفاده کنید؛ اما تریاژ جای تماس با دامپزشک را نمیگیرد.
علت کولیک اسب و انواع آن
علت کولیک اسب معمولاً چندعاملی است. دستگاه گوارش اسب برای چرای پیوسته ساخته شده، اما بسیاری از اسب‌ها در دو یا سه وعده‌ی بزرگ غذا می‌خورند [1]. سازوکار درد یکی از این‌هاست: کشیده شدن دیواره‌ی روده با گاز، مایع یا غذا؛ جابه‌جا شدن روده و کشیده شدن بافت نگه‌دارنده‌ی آن؛ التهاب یا زخم؛ کم شدن خون‌رسانی روده بر اثر پیچخوردگی یا فتق؛ و انسداد با غذا، شن، انگل یا سنگ روده [6].
| نوع | چه اتفاقی می‌افتد | معمولاً چه درمانی |
|---|---|---|
| کولیک گازی و اسپاسمی | گاز اضافه یا انقباض دردناک عضله‌ی روده | در بیشتر موارد درد خفیف است و داروی دامپزشک کافی است [6] |
| کولیک انسدادی (انباشتگی) | روده با غذای خشک‌شده، گاهی همراه شن، بسته می‌شود | مایعدرمانی و نرمکننده با لولهی معده؛ بیش از ۹۵٪ موارد انباشتگی روده‌ی بزرگ بهبود می‌یابند [6] |
| پیچخوردگی یا جابه‌جایی روده | روده دور محور خود می‌چرخد و خون‌رسانی آن قطع می‌شود | پیچخوردگی فقط با جراحی درست می‌شود؛ جابه‌جایی گاهی دارویی درمان می‌شود [6] |
| اتساع معده | گاز یا مایع در معده جمع می‌شود؛ اسب نمی‌تواند استفراغ کند | تخلیه با لولهی معده؛ بدون درمان ممکن است معده پاره شود [6] |
عوامل خطری که منابع نام می‌برند: علوفه‌ی خشن و کم‌آب، آب خوردن ناکافی، دندان‌های بیمار، دادن خوراک روی زمین شنی، انگل‌ها و تغییر نوع یا مقدار خوراک [6]. یک متخصص تغذیه‌ی اسب در گفتگو با چهار نعل توضیح میدهد که یکی از دلایل کولیک در اسب‌های ما خوراک خشک با رطوبت کم است که حرکت روده را کند میکند، و در زمستان اسب کمتر آب می‌خورد و مستعد انباشتگی می‌شود [5]. مادیان‌های تازه‌زا هم گروه پرخطری‌اند: در یک مطالعه بیشتر حمله‌ها در ۱۰ روز نخست پس از زایمان رخ داد و با هر ساعت بیشتر ماندن در باکس، احتمال کولیک حدود ۱۶ درصد بالا رفت [4].
پیش از رسیدن دامپزشک چه کنیم؟
- همین حالا با دامپزشک تماس بگیرید؛ منتظر نمانید ببینید خودش خوب می‌شود یا نه [3]. دامپزشک احتمالاً ضربان قلب، دما و تعداد تنفس را می‌پرسد [3].
- غذا را بردارید. انباشتگی از علت‌های شایع کولیک است و هر لقمه‌ی تازه ممکن است انسداد را بدتر کند [8].
- اگر می‌توانید بی‌خطر این کار را بکنید، ضربان قلب، تعداد تنفس، دما و رنگ لثه را با ساعت ثبت کنید.
- باکس را تمیز نکنید و مدفوع را نگه دارید. دامپزشک می‌خواهد بداند اسب مدفوع داشته یا نه و شکل آن چگونه بوده [6].
- برای دامپزشک آماده کنید: زمان شروع و سرعت بدتر شدن درد، آخرین ضدانگل و سوهان دندان، تغییر اخیر خوراک یا آب، و این‌که اسب در استراحت بود یا کار [6].
- اسب را در جای امن، دور از دیوار و اشیای تیز نگه دارید و مراقب ایمنی خودتان باشید؛ اسب دردمند ممکن است ناگهان زمین بخورد یا لگد بزند [6].
- اگر ممکن است به بیمارستان ارجاع شوید، تریلر و راننده را از همین حالا آماده کنید؛ در کولیک جراحی، زمان تعیین‌کننده است [6].
اسب کولیکی را راه ببریم یا نه؟
راه بردن آرام، اگر اسب خودش همراه می‌شود، می‌تواند به حرکت روده کمک کند و اسب را از غلت‌زدن‌های خشن دور نگه دارد. اما راه بردن بیوقفه راه حل نیست و فقط اسب را خسته میکند [8].
- اگر اسب آرام ایستاده یا آرام دراز کشیده، لازم نیست به زور او را بلند کنید و راه ببرید؛ درباره‌ی راه بردن از دامپزشک بپرسید [8].
- اگر اسب خودش را محکم به زمین می‌زند و غلت می‌خورد، خطر اصلی آسیب دیدن خود اسب و آدم‌های اطراف است [6]. در این حالت اگر بی‌خطر است، او را با قدم آرام راه ببرید؛ وارد باکس یک اسب بی‌قرار نشوید.
- هرگز اسب کولیکی را با یورتمه یا دویدن خسته نکنید. حرکت دادن اسب در بعضی جابه‌جایی‌های روده بخشی از درمان است، اما تصمیمش با دامپزشکی است که معاینه کرده [6].
درمان کولیک اسب نزد دامپزشک
درمان کولیک اسب به علت و شدت آن بستگی دارد و فقط پس از معاینه تعیین می‌شود [6]. دامپزشک معمولاً ضربان قلب و تنفس را می‌سنجد، رنگ و رطوبت لثه و زمان بازگشت رنگ آن را بررسی میکند (که در حالت طبیعی حدود ۱٫۵ ثانیه است) [7]، به صداهای روده گوش میدهد، معاینه‌ی رکتال انجام میدهد و ممکن است سونوگرافی کند یا از مایع شکم نمونه بگیرد [6].
یکی از مهم‌ترین کارها رد کردن لوله از راه بینی به معده است: اسب نمی‌تواند استفراغ کند و این لوله با خالی کردن گاز یا مایع می‌تواند جلوی پارگی معده را بگیرد [6]. در اسب سالم معمولاً کمتر از ۱ لیتر مایع از معده برمی‌گردد [7].
بیشتر کولیک‌ها خفیف‌اند و با مسکن مناسب بهتر میشوند [6]. انباشتگی را معمولاً با مایعدرمانی و نرم‌کننده‌هایی درمان می‌کنند که دامپزشک با لولهی معده میدهد [6]. ملین‌های قوی معمولاً به کار نمی‌روند و ممکن است حال اسب را بدتر کنند [6]. اسبی که دچار کم‌آبی شده یا مایع زیادی از معده‌اش برمی‌گردد، بهتر است در کلینیک تحت سرم‌درمانی مداوم باشد [8].
خمیر کولیک اسب: چیست و کی به کار می‌آید؟
خمیر کولیک اسب نامی است که در بازار برای فرآورده‌های خوراکی خمیری به کار می‌رود که برای کولیک فروخته میشوند. ترکیب آن‌ها از سازنده‌ای به سازنده‌ی دیگر فرق میکند و ما در این صفحه هیچ محصولی را توصیه نمی‌کنیم. آنچه باید بدانید این است:
- هیچ خمیری روده‌ی پیچ‌خورده را باز نمیکند و جای جراحی را نمیگیرد [6].
- اگر خمیر اثر ضددرد داشته باشد، ممکن است همان نشانه‌هایی را بپوشاند که دامپزشک برای تشخیص نیاز به جراحی لازم دارد [6][7].
- اگر معده پر از مایع باشد، دادن هر چیزی از راه دهان کمکی نمیکند، چون اسب نمی‌تواند آن را بالا بیاورد [6].
- پس پیش از دادن هر خمیر یا دارو با دامپزشک تماس بگیرید و فقط به دستور او عمل کنید.
جراحی کولیک اسب
بیشتر اسب‌های کولیکی به جراحی نیاز ندارند؛ جراحی برای انسدادهای مکانیکی است که با دارو برطرف نمی‌شوند، یا وقتی خون‌رسانی روده قطع شده که در این حالت بدون جراحی سریع، اسب می‌میرد [6]. نشانه‌هایی که دامپزشک را به سمت جراحی کولیک اسب می‌برد: دردی که با مسکن کنترل نمی‌شود، برگشت بیش از ۴ لیتر مایع از لولهی معده، نبود صدای روده، تغییر مایع شکم و یافتن انسداد یا جابه‌جایی در معاینه‌ی رکتال [6]. دردی که حتی پس از آرام‌بخش ادامه پیدا کند گویاترین نشانه است [8].
جراحی کولیک در بیمارستانی با تجهیزات کامل و جراح اسب انجام می‌شود و هر چه زودتر انجام شود، شانس موفقیت بیشتر است [6]. بقای اسبهایی که برای کولیک جراحی میشوند بین ۵۰٪ تا بیش از ۸۰٪ گزارش شده [6] و در گزارش‌های جدیدتر برای جراحی‌های اورژانسی شکم اغلب بالای ۸۰٪ است [7].
اگر انباشتگی ظرف ۳ تا ۵ روز با درمان دارویی شروع به باز شدن نکند، ممکن است جراحی لازم شود [6].
شکستن قولنج اسب: باور عامیانه و واقعیت
شکستن قولنج اسب اصطلاحی از طب عامیانه است. با این نام معمولاً به کارهایی اشاره می‌شود که قرار است قولنج را «باز کنند»: دواندن یا تاختن اسب، ریختن روغن، جوشانده یا نوشابه در دهان او با بطری، و مالیدن یا فشار دادن شکم. در منابع دامپزشکی که ما بررسی کردیم، روشی به این نام وجود ندارد.
دلیل ماندگاری این باور این است که بیشتر کولیک‌ها خفیف‌اند و خودشان یا با درمان ساده بهتر میشوند [6]؛ پس هر کاری هم که در آن لحظه انجام شده باشد، «جواب داده» به نظر می‌رسد. اما همان روش‌ها در کولیک جدی خطرناک‌اند: دواندن اسب را خسته میکند [8]، و حتی روغنی که دامپزشک برای انسداد تجویز میکند با لوله از راه بینی به معده می‌رسد، نه با بطری در دهان اسب [7]. مهم‌تر از همه، این کارها زمانی را می‌گیرند که اسب مبتلا به پیچخوردگی روده ندارد.
چنین باورهایی جای دیگر هم هست: پژوهشگران دانشگاه لیورپول دیدند در مزارع پرورش بریتانیا خوراک سبوس خیس‌خورده را به این گمان می‌دهند که جلوی کولیک را می‌گیرد، در حالی که هیچ شواهدی برای سودمندی آن نیست [4].
چه کارهایی نکنیم
- بدون نظر دامپزشک مسکن تزریق نکنید چون علائم را پنهان میکند و ممکن است تشخیص نیاز به جراحی را عقب بیندازد [6][7].
- منتظر صبح یا «یک ساعت دیگر» نمانید؛ در کولیک هر چه زودتر تماس بگیرید، چه روز باشد چه شب [3].
- اسب را تا حد خستگی راه نبرید و نتازانید [8].
- چیزی با زور در دهان اسب نریزید و غذا ندهید [8].
- اگر کولیک بهتر شد و برگشت، دوباره به دامپزشک خبر دهید [8].
پیشگیری از کولیک اسب
- تا جای ممکن الگوی چرای طبیعی را شبیه‌سازی کنید: علوفه‌ی بیشتر، کنسانتره‌ی غله‌ای کمتر و استفاده از توری کندخور [1].
- آب تمیز را همیشه در دسترس نگه دارید و در زمستان آب ولرم بدهید؛ کم آب خوردن در سرما اسب را مستعد کولیک میکند [5][8].
- تغییر در نوع یا مقدار خوراک از مواردی است که دامپزشک در بررسی کولیک می‌پرسد [6]؛ تغییرها را تدریجی انجام دهید.
- در زمین شنی خوراک را روی زمین ندهید [6].
- برنامه‌ی ضدانگل و معاینه‌ی دندان را با دامپزشک تنظیم کنید؛ انگل‌ها و دندان‌های بیمار از علت‌های شناخته‌شده‌ی کولیک‌اند [6].
- زمان حضور اسب در مرتع یا پادوک را تا جای ممکن زیاد کنید؛ به‌ویژه برای مادیان تازه‌زا [4].
- علائم حیاتی طبیعی اسب خودتان را در روزهای سالم بشناسید [1].
پرسش‌های رایج
علائم کولیک اسب چیست؟
کندن زمین با سم، نگاه کردن به پهلو، لگد زدن به شکم، غلت زدن، عرق کردن، بی‌اشتهایی، کم شدن مدفوع و بی‌حالی [6][2]. کمتر اسبی همه‌ی این نشانه‌ها را با هم دارد.
درمان کولیک اسب چیست؟
درمان به علت بستگی دارد: مسکن برای کولیک گازی خفیف، مایعدرمانی و نرمکننده با لولهی معده برای انباشتگی، و جراحی برای پیچخوردگی [6]. هیچ درمان خانگی جای معاینه را نمیگیرد.
آیا خمیر کولیک اسب جواب میدهد؟
هیچ خمیری پیچخوردگی یا انسداد شدید را درمان نمیکند و اگر ضددرد باشد ممکن است علائم را پنهان کند [6][7]. پیش از دادن هر خمیر با دامپزشک تماس بگیرید.
شکستن قولنج اسب درست است؟
این یک اصطلاح عامیانه است و در منابع دامپزشکی روشی به این نام وجود ندارد. دواندن اسب یا ریختن مایع در دهانش در کولیک جدی خطرناک است و زمان را هدر میدهد [8][7].
اسب کولیکی را باید راه برد؟
راه بردن آرام اگر اسب همراهی میکند مفید است، اما راه بردن بیوقفه اسب را خسته میکند [8]. اگر اسب آرام است، به زور راهش نبرید و از دامپزشک بپرسید.
جراحی کولیک اسب چقدر موفق است؟
بقای اسبهایی که برای کولیک جراحی میشوند بین ۵۰٪ تا بیش از ۸۰٪ گزارش شده و هر چه جراحی زودتر انجام شود، نتیجه بهتر است [6][7].
منابع
- ۷ نشانه مهم که باید فوراً به دامپزشک زنگ بزنید — چهار نعل
- نشانه‌های اولیه کولیک در اسب‌ها را جدی بگیرید — چهار نعل
- ۱۲ نشانه که باید فوری دامپزشک اورژانس را خبر کنید — چهار نعل
- پژوهشگران: برای پیشگیری از کولیک به داده‌های علمی تکیه کنید — چهار نعل
- گفتگو با پویا پوررضا درباره‌ی تغذیه‌ی اسب (اپیزود هفتاد و یکم) — چهار نعل
- Colic in Horses (Owner Version) — Merck Veterinary Manual
- Overview of Colic in Horses — Merck Veterinary Manual
- Colic – What You Can Do — Penn Vet New Bolton Center, University of Pennsylvania