غذای اسب؛ راهنمای خوراک روزانه، یونجه و مکمل اسب
به‌روزرسانی: — نوشته‌ی تحریریه‌ی چهار نعل بر پایه‌ی منابع زیر؛ برای بیماری و درمان با دامپزشک مشورت کنید
غذای اسب پیش از هر چیز علوفه است: یونجه، علف خشک، کاه یا چرای مرتع. اسب برای خوردن پیوسته‌ی مقدار زیادی علوفهی پرفیبر ساخته شده و جو، کنسانتره و مکمل فقط وقتی معنا دارند که علوفه نیاز او را پوشش ندهد [1][2]. این راهنما می‌گوید خوراک اسب در روز از چه ساخته میشود، چقدر علوفه و آب لازم است، یونجهی خوب چه ویژگی دارد، خوراک اسب در تابستان و زمستان چه فرقی می‌کند و کی سراغ مکمل اسب برویم.
غذای اسب چیست؟
در پاسخ به این پرسش که «غذای اسب چیست»: اسب علف‌خوار و چراگر است. معده‌ی او نسبت به جثه‌اش کوچک است و بیشتر گوارش فیبر در روده‌ی بزرگ و با کمک میکروب‌ها انجام میشود. در طبیعت، اسب بخش بزرگی از شبانه‌روز را به چرا می‌گذراند و معده‌اش تقریباً هیچ‌وقت خالی نمی‌ماند [1][3].
به همین دلیل جیرهی درست سه لایه دارد. لایه‌ی اول و اصلی علوفه است. لایه‌ی دوم آب و نمک است که همیشه باید در دسترس باشد. لایه‌ی سوم، فقط برای اسبی که کار سنگین می‌کند، آبستن یا شیرده است، یا با علوفه وزن نگه نمی‌دارد، کنسانتره (جو، ذرت، سبوس یا خوراک آماده) و در موارد خاص مکمل است [2].
| بخش جیره | نمونه‌ها | نقش |
|---|---|---|
| علوفه | یونجه، علف خشک مخلوط، کاه، چرای مرتع | پایه‌ی جیره؛ انرژی، فیبر و سلامت روده |
| آب | آبشخور تمیز، همیشه پر | گوارش، دمای بدن، پیشگیری از کولیک انسدادی |
| نمک | سنگ نمک یا نمک آزاد | جبران سدیم از دست رفته با عرق |
| کنسانتره | جو پرک یا بلغور، ذرت، سبوس، خوراک آماده | انرژی بیشتر برای اسب پرکار، آبستن یا لاغر |
| مکمل | ویتامین و املاح، روغن، الکترولیت | پر کردن کمبود مشخص؛ نه جایگزین علوفه |
خوراک اسب در روز چقدر است؟
مرجع اصلی نیازهای غذایی اسب، کتاب نیازهای غذایی اسب انجمن ملی پژوهش آمریکا (NRC) است و راهنمای دامپزشکی مرک هم بر پایه‌ی آن نوشته شده [2][4]. قاعده‌ی کاربردی این دو منبع برای خوراک اسب در روز این است:
- اسب بالغ روزانه در مجموع حدود ۲ تا ۲٫۵ درصد وزن بدنش مادهی خشک میخورد؛ یعنی اسب ۵۰۰ کیلویی حدود ۱۰ تا ۱۲ کیلو [2].
- دست‌کم ۱٫۵ تا ۲ درصد وزن بدن (مادهی خشک) باید علوفه باشد؛ برای بیشتر اسبهای سواری کمکار، علوفهی خوب به تنهایی کافی است [2][4].
- کنسانتره را در وعده‌های کوچک بدهید. توصیه‌ی رایج این است که هر وعده‌ی غلات از حدود ۰٫۵ درصد وزن بدن بیشتر نشود؛ برای اسب ۵۰۰ کیلویی یعنی حدود ۲ تا ۲٫۵ کیلو در هر وعده [2].
- اسب در حالت استراحت و هوای معتدل روزانه حدود ۲۵ تا ۵۵ لیتر آب می‌نوشد و در گرما و کار بیشتر [2].
این عددها نقطه‌ی شروع‌اند، نه نسخه. نژاد، سن، کار، آب‌وهوا و کیفیت علوفه همه‌چیز را تغییر می‌دهند. بهترین معیار، خود اسب است: وزن و نمره‌ی وضعیت بدنی را هر چند هفته بسنجید؛ اگر دنده‌ها برجسته شده‌اند یا اسب بیش از حد چاق شده، جیره را با دامپزشک یا متخصص تغذیه تنظیم کنید [3]. برای وزن کردن بدون باسکول، متر نواری وزن‌سنج اسب تخمین قابل قبولی می‌دهد.
تقسیم روزانه هم به اندازه‌ی مقدار مهم است. علوفه را در چند وعده یا در توری علوفهی ریزچشمه بدهید تا اسب ساعت‌های طولانی گرسنه نماند؛ معده‌ی خالی اسید را روی دیواره‌ی بی‌دفاع معده می‌ریزد و زمینه‌ی زخم معده است [5].
یونجه اسب: چه نوعی، چه کیفیتی؟
یونجه اسب رایج‌ترین علوفه در ایران است. یونجه از خانواده‌ی بقولات است و نسبت به علف خشک گراس‌ها پروتئین، کلسیم و انرژی بیشتری دارد [6]. همین ویژگی آن را برای اسب جوان در حال رشد، مادیان شیرده و اسب پرکار مناسب می‌کند، اما برای اسب کمکار یا چاق، جیرهی تمام یونجه گاهی بیش از نیاز انرژی و پروتئین می‌دهد. مخلوط کردن یونجه با کاه یا علف خشک کم‌انرژی‌تر راه رایج تعادل است [1][7].
- بو و رنگ: یونجهی خوب سبز، خوش‌بو و برگ‌دار است. بوی ترشی یا کپک، لکه‌ی سفید یا خاکستری و گرد زیاد نشانه‌ی یونجهی نامناسب است.
- کپک و گرد: یونجهی کپکزده می‌تواند کولیک و بیماری تنفسی بسازد؛ آن را به اسب ندهید. یونجهی گردآلود را پیش از دادن کمی خیس کنید [1][8].
- ساقه و برگ: یونجه‌ای که دیر چیده شده ساقه‌ی ضخیم و برگ کم دارد و ارزش غذایی‌اش پایین‌تر است.
- جسم خارجی: سیم بسته‌بندی، پلاستیک و حیوان مرده در عدل یونجه خطرناک‌اند؛ عدل را هنگام باز کردن نگاه کنید.
- انبار: یونجه را دور از رطوبت، روی پالت و زیر سقف نگه دارید. یونجهی تازه‌ی مرطوب ممکن است در انبار گرم شود و حتی آتش بگیرد.
خرید یونجهی زمستان را از پیش برنامه‌ریزی کنید و از فروشنده‌ی شناخته‌شده بخرید؛ خرید عجولانه در کمبود فصلی هم گران‌تر است و هم خطر یونجهی بی‌کیفیت را بالا می‌برد [9]. حتی یونجهی خوب هم همیشه به تنهایی همه‌ی نیاز اسب را پوشش نمی‌دهد، به‌ویژه اگر از یک منطقه و یک خاک باشد [10].
کاه (گندم یا جو) انرژی و پروتئین کمی دارد و برای پر کردن ساعت‌های جویدن اسب کمکار یا چاق مفید است. اما جیره‌ای که فقط کاه باشد، به‌ویژه با آب کم، خطر کولیک انسدادی دارد؛ کاه را به عنوان بخشی از علوفه بدهید، نه همه‌ی آن [1].
جو، سبوس و خوراک آماده
در ایران جو رایج‌ترین دانه برای اسب است. جو پوسته‌ی سختی دارد و بهتر است پرک یا بلغور شده داده شود تا بهتر هضم شود [1]. ذرت انرژی زیادی دارد و مقدارش باید کمتر و دقیق‌تر باشد. یولاف (جو دوسر) سبک‌تر و ایمن‌تر است، ولی در ایران کمتر در دسترس است.
- سبوس گندم فسفر زیاد و کلسیم کم دارد. دادن مقدار زیاد سبوس به‌طور مداوم تعادل کلسیم و فسفر را به هم میزند و در اسب جوان به استخوان آسیب می‌رساند [2][11].
- خوراک آماده‌ی اسب (پلت یا میوزلی) برای جیرهی متعادل ساخته میشود؛ مقدار توصیه‌شده روی برچسب را رعایت کنید و آن را با جو و سبوس دیگر قاطی نکنید، وگرنه تعادل جیره به هم میخورد.
- روغن گیاهی راه کم‌خطری برای افزودن انرژی به اسب لاغر است، اگر کم‌کم اضافه شود.
- هر دانه یا خوراک تازه را کم‌کم و در یک تا دو هفته جایگزین کنید؛ تغییر ناگهانی جیره از عوامل شناخته‌شده‌ی کولیک است [1][12].
هرگز اجازه ندهید اسب به انبار دانه دسترسی پیدا کند. خوردن یک‌باره‌ی مقدار زیادی جو یا ذرت می‌تواند ظرف چند ساعت به کولیک و لامینیت برسد و یک اورژانس است.
آب و نمک
آب ارزان‌ترین و مهم‌ترین بخش غذای اسب است. اسبی که کم آب بنوشد، مدفوع خشک‌تری دارد و در معرض کولیک انسدادی است. آبشخور را هر روز بشویید و پر کنید؛ اسبها از آب کثیف یا بدبو کمتر می‌نوشند [2][12].
نمک را آزادانه در اختیار اسب بگذارید، چه به شکل سنگ نمک و چه نمک دانه‌ای در آخور. اسبی که عرق زیاد می‌کند، سدیم، کلر و پتاسیم از دست می‌دهد و نمک ساده بخش بزرگی از آن را جبران می‌کند [2].
خوراک اسب در تابستان و زمستان
خوراک اسب در تابستان با یک مسئله‌ی اصلی تعریف میشود: آب و الکترولیت. در گرما اسب ممکن است چند برابر آب بنوشد و با عرق مقدار زیادی نمک از دست بدهد [2].
- آب خنک و تمیز در سایه، همیشه پر؛ در روزهای خیلی گرم دو بار در روز وارسی کنید.
- نمک آزاد؛ برای اسبی که در گرما کار سنگین می‌کند، الکترولیت را با نظر دامپزشک اضافه کنید و همیشه کنارش آب بگذارید.
- وعده‌های کنسانتره را به ساعت‌های خنک‌تر صبح و شب ببرید و پس از کار سنگین، تا اسب آرام نشده، دانه ندهید.
- یونجهی تابستان را خشک و در سایه انبار کنید؛ گرما و رطوبت کپک را سریع‌تر می‌رویاند.
در زمستان قاعده برعکس است: علوفه را زیاد کنید. تخمیر فیبر در روده‌ی بزرگ گرما تولید می‌کند و یونجه یا کاه اضافه در شب‌های سرد بهترین بخاری اسب است. جو بیشتر این گرما را نمی‌دهد [1]. نگاه کنید آب یخ نزده باشد و اسب پیر را که با دندان ضعیف کمتر علوفه میخورد جدی‌تر پایش کنید [13].
مکمل اسب: کی لازم است؟
مکمل اسب برای پر کردن یک کمبود مشخص است، نه برای «قوی‌تر کردن» اسبی که جیرهی درستی دارد. اسبی که علوفهی خوب، آب، نمک و در صورت نیاز خوراک آماده‌ی متعادل میخورد، اغلب مکمل دیگری لازم ندارد [3]. دادن چند مکمل هم‌زمان حتی می‌تواند به زیاده‌روی در برخی املاح، مثل سلنیوم، برسد که خودش سمی است [11].
- ویتامین و املاح: وقتی جیره فقط علوفه و جو است و خوراک آماده‌ای در کار نیست، یک مکمل پایه‌ی ویتامین و املاح می‌تواند شکاف‌ها را پر کند.
- ویتامین E: اسبی که به مرتع سبز دسترسی ندارد و فقط یونجهی کهنه میخورد، ممکن است ویتامین E کمی بگیرد [2].
- افزایش وزن: پیش از مکمل، دندان، انگل و مقدار علوفه را بررسی کنید؛ بسیاری از اسبهای لاغر با درمان دندان یا علوفهی بیشتر وزن می‌گیرند [14].
- مفصل و سم: شواهد علمی برای بیشتر مکمل‌های مفصل و سم یکدست نیست؛ با دامپزشک تصمیم بگیرید.
پیش از خرید هر مکمل، برچسب را بخوانید: ترکیب و مقدار هر ماده در روز، تاریخ تولید، و اینکه آیا با بقیه‌ی جیرهی اسب هم‌پوشانی دارد یا نه. اسب ورزشی که در مسابقه شرکت می‌کند باید مراقب مواد ممنوعه‌ی آیین‌نامه‌های دوپینگ هم باشد.
اشتباه‌های رایج در غذای اسب
- دادن جو زیاد در دو وعده‌ی بزرگ و علوفهی کم، به‌ویژه برای اسب کمکار.
- تغییر ناگهانی نوع یا منبع یونجه.
- ریختن چمنِ تازه‌زده‌شده‌ی باغ جلوی اسب؛ چمن کوتاه‌شده سریع تخمیر میشود و خطر کولیک دارد.
- دادن نان خشک، برنج یا ته‌مانده‌ی غذای خانگی به عنوان بخشی از جیره.
- خالی ماندن آبشخور یا یخ زدن آن.
- مکمل‌های متعدد بدون دانستن ترکیب جیره.
پرسش‌های رایج
بهترین غذای اسب چیست؟
علوفهی خوب و تمیز، یعنی یونجه یا علف خشک بدون کپک و گرد، همراه با آب و نمک آزاد. برای بیشتر اسبهای سواری کمکار، همین کافی است و جو یا خوراک آماده فقط برای اسب پرکار، جوان، آبستن یا لاغر اضافه میشود [2].
اسب در روز چند کیلو یونجه میخورد؟
اسب بالغ روزانه حدود ۲ تا ۲٫۵ درصد وزنش مادهی خشک میخورد که بیشتر آن باید علوفه باشد؛ برای اسب ۵۰۰ کیلویی یعنی حدود ۱۰ تا ۱۲ کیلو مادهی خشک، یعنی کمی بیشتر یونجه، در روز، بسته به کار و وضعیت بدنی [2][4].
آیا میشود به اسب فقط یونجه داد؟
بله، بسیاری از اسبها با یونجه یا علف خشک خوب، آب و نمک به خوبی زندگی میکنند. اما یونجهی خالص برای اسب کمکار گاهی انرژی و پروتئین زیادی دارد و ممکن است برخی ویتامینها و املاح را کامل نکند؛ مخلوط با کاه یا علف خشک و یک مکمل پایه در این حالت رایج است [6][10].
مکملهایی مثل رایمون یا کالفورمین برای اسب خوب است؟
چهار نعل هیچ برند مکملی را تأیید یا رد نمیکند. دربارهی هر مکمل، از جمله نامهای آشنایی مثل رایمون یا کالفورمین، ترکیب روی برچسب را با جیرهی فعلی اسب مقایسه کنید و با دامپزشک تصمیم بگیرید که اسب کمبود مشخصی دارد یا نه.
سبوس برای اسب خوب است؟
مقدار کم سبوس گاهی برای خوشخوراکی جیره استفاده میشود، اما سبوس گندم فسفر زیاد و کلسیم کم دارد و مصرف زیاد و طولانی آن تعادل کلسیم و فسفر را به هم میزند [11].
اسب چه چیزهایی نباید بخورد؟
یونجه یا دانهی کپکزده، چمن تازه زدهشده، گیاهان سمی مثل خرزهره و سرخدار، مقدار زیاد میوه یا نان، و هر خوراکی که برای گاو یا مرغ ساخته شده و ممکن است داروهای افزودنی خطرناک برای اسب داشته باشد [1][8].
منابع
- Feeding Practices in Horses and Other Equids — Merck Veterinary Manual
- Nutritional Requirements of Horses and Other Equids — Merck Veterinary Manual
- Routine Health Care of Horses — Merck Veterinary Manual
- Nutrient Requirements of Horses: Sixth Revised Edition — National Research Council, The National Academies Press
- زخم معده اسب — چهار نعل
- Alfalfa (further reading) — Wikipedia
- Equine nutrition (further reading) — Wikipedia
- Toxic and Non-Toxic Plants: Horses — ASPCA Animal Poison Control Center
- برای تهیه یونجه زمستانی، از خرید هیجانی و کلاهبرداران دوری کنید — چهار نعل
- وقتی یونجه خوب هم به‌تنهایی کافی نیست — چهار نعل
- Nutritional Diseases of Horses and Other Equids — Merck Veterinary Manual
- کولیک اسب — چهار نعل
- ۵ مشکل مهم اسبهای مسن در زمستان — چهار نعل
- آیا اسب شما به مکمل افزایش وزن نیاز دارد؟ — چهار نعل