نگهداری اسب؛ راهنمای کامل از جای خواب تا زمستان
به‌روزرسانی: — نوشته‌ی تحریریه‌ی چهار نعل بر پایه‌ی منابع زیر؛ برای بیماری و درمان با دامپزشک مشورت کنید
نگهداری اسب یعنی برآوردن پنج نیاز ثابت: علوفه و آب در دسترس، سرپناهی امن، هم‌نشین، تحرک روزانه، و مراقبت منظم از سم، دندان و سلامت. اسب حیوانی گلهزی و چراگر است و بدنش برای خوردن پیوسته‌ی علوفه و راه رفتن ساخته شده [1][2]. این راهنما توضیح می‌دهد نگهداری اسب در خانه، در باغ و در اصطبل چه شرایطی می‌خواهد، اصطبل و پانسیون اسب چیست، و در زمستان چه چیزی باید تغییر کند. برای غذا، دانستنی‌های پایه و اسب‌دوانی، راهنماهای جداگانه‌ی چهار نعل را ببینید.
راهنماهای نگهداری اسب
- غذای اسب؛ راهنمای خوراک روزانه، یونجه و مکمل اسب — غذای اسب پیش از هر چیز علوفه است: یونجه، علف خشک، کاه یا چرای مرتع. اسب برای خوردن پیوسته‌ی مقدار زیادی علوفه‌ی پرفیبر ساخته شده و جو، کنسانتره و مکمل فقط وقتی معنا دارند که علوفه نیاز او را پوشش…
- دانستنی‌های اسب؛ پاسخ کوتاه به پرسش‌های پرتکرار — این صفحه به پرتکرارترین پرسش‌ها درباره‌ی بدن و زندگی اسب پاسخ می‌دهد: اسب چند سال عمر میکند (معمولاً ۲۵ تا ۳۰ سال)، چند ماه باردار است (حدود ۱۱ ماه)، چند کیلو است (اسب سواری معمولاً ۳۸۰ تا ۵۵۰ کیلو)،…
- اسب‌دوانی در ایران؛ میدان‌ها، فصل‌ها و اسب ترکمن — اسب‌دوانی در ایران بیش از هر جای دیگر با ترکمن‌صحرا گره خورده است: در گنبد کاووس کورس‌های بهاره و پاییزه در مجموعه‌ی سوارکاری شهر برگزار میشود و آق‌قلا و روستاهای اطراف آن هم بخشی از همین سنت اسب…
نگهداری اسب چگونه است؟ پنج نیاز ثابت
پاسخ کوتاه به این پرسش که «نگهداری اسب چگونه است» این است: هر روز، بدون تعطیلی. اسب را نمی‌شود مثل یک وسیله برای مدتی کنار گذاشت؛ دستگاه گوارشش به خوردن کم‌وبیش پیوسته‌ی علوفه عادت دارد و اگر چند ساعت گرسنه بماند، خطر کولیک و زخم معده بالا میرود [3][9]. رفتارش هم گله‌ای است؛ اسبی که تنها و بی‌تحرک در باکس بماند، اغلب عادت‌های ناخواسته‌ای مثل باکس‌گردی، تکان دادن سر یا گاز گرفتن در پیدا میکند [4].
راهنماهای رفاه اسب، از جمله آیین‌نامه‌ی رفاه اسب دولت بریتانیا، نیازهای اسب را تقریباً به یک شکل فهرست می‌کنند [5]:
- علوفه و آب: دسترسی دائم به آب تمیز و علوفه‌ی کافی (یونجه، کاه یا چرای مرتع) پایه‌ی جیره است؛ جو و کنسانتره فقط مکمل آن‌اند.
- سرپناه: جایی که اسب را از باد، باران، برف و آفتاب تند حفظ کند و کف خشک و تمیز داشته باشد.
- هم‌نشین: اسب اگر دستکم یک اسب یا الاغ دیگر را ببیند، بشنود و بو کند، آرام‌تر است.
- تحرک: چند ساعت آزادی در پادوک یا مرتع، یا دستکم کار و پیاده‌روی روزانه.
- مراقبت منظم: سم‌چینی یا نعل‌بندی، معاینه‌ی دندان، واکسن، برنامه‌ی انگل و پایش وزن.
هر شکلی از نگهداری، چه در خانه، چه در باغ و چه در اصطبل یا پانسیون، باید همین پنج نیاز را پوشش دهد. تفاوت این شکل‌ها فقط در این است که کدام نیاز را چه کسی و با چه امکاناتی برآورده میکند.
نگهداری اسب در خانه: شدنی است، با این شرایط
نگهداری اسب در خانه برای کسی که حیاط بزرگ یا زمین کنار خانه دارد ممکن است، اما در آپارتمان یا حیاط کوچک شهری عملاً شدنی نیست. اسب جای خواب، جای تحرک، انبار علوفه و جایی برای جمع کردن سرگین می‌خواهد. راهنمای دامپزشکی مرک توصیه میکند پیش از آوردن اسب، فضا، سرپناه، حصار و دسترسی به آب را آماده کنید و از همان روز اول دامپزشک و نعلبند در دسترس داشته باشید [6].
- قانون و همسایه: پیش از هر کاری از شهرداری، دهیاری یا شهرک خود بپرسید آیا نگهداری دام بزرگ در آن محدوده مجاز است. بو، مگس و صدای اسب در شب می‌تواند به شکایت همسایه برسد.
- جای خواب: یک باکس یا سایه‌بان سه‌طرفه با کف خشک. باکس معمول برای اسب سواری حدود ۳ تا ۴ متر در ۳ تا ۴ متر است؛ اسب باید بتواند راحت دراز بکشد و برخیزد [5].
- فضای تحرک: اسبی که فقط در باکس بماند، دیر یا زود مشکل رفتاری یا حرکتی پیدا میکند. اگر حیاط جای پادوک ندارد، باید هر روز اسب را برای کار یا پیاده‌روی بیرون ببرید.
- سرگین: هر اسب روزانه مقدار زیادی سرگین و بستر کثیف تولید میکند. از پیش بدانید آن را کجا انبار می‌کنید و چه کسی آن را می‌برد.
- تنهایی: یک اسب تنها در حیاط خانه، اسبی ناآرام است. اگر فقط یک اسب دارید، به همنشینی مثل الاغ یا اسب کوچک فکر کنید [4].
اگر یکی از این شرایط فراهم نیست، پانسیون اسب (پایین‌تر توضیح داده شده) معمولاً انتخاب منصفانه‌تری برای خود اسب است.
نگهداری اسب در باغ و زمین کشاورزی
نگهداری اسب در باغ از نگهداری در حیاط خانه به طبیعت اسب نزدیک‌تر است، چون اسب می‌تواند راه برود و بچرد. اما باغ برای اسب خطرهای خاص خودش را دارد و باید پیش از رها کردن اسب، آن را مثل یک پادوک بازبینی کرد.
- گیاهان سمی: خرزهره، سرخدار، اقاقیا (پوست و برگ) و برگ پژمرده‌ی درخت‌هایی مثل افرای قرمز و آلو برای اسب خطرناک‌اند. فهرست گیاهان سمی را با گیاهان باغ خود مقایسه کنید و هرس و برگ‌های ریخته را از دسترس اسب دور کنید [7].
- میوه‌ی ریخته: خوردن یک‌باره‌ی مقدار زیادی سیب، انگور یا میوه‌ی تخمیر شده زیر درخت می‌تواند به کولیک یا لنگش برگردد. زیر درخت‌های میوه را حصار بکشید یا میوه‌ها را جمع کنید.
- حصار: سیم خاردار برای اسب مناسب نیست و زخم‌های عمیق می‌سازد. حصار چوبی، لوله‌ای یا نواری که اسب آن را ببیند ایمن‌تر است.
- علف تازه‌ی بهاری: چرای ناگهانی و زیاد علف سبز و پرقند در بهار، به‌ویژه برای اسب چاق یا پونی، خطر لامینیت دارد. چرا را کم‌کم و با ساعت محدود شروع کنید [3].
- آب و سایه: جوی یا استخر باغ همیشه آب سالم نیست. یک آبشخور تمیز که هر روز وارسی میشود، و سایه یا سایه‌بانی برای ظهر تابستان لازم است.
- سموم و کود: کود شیمیایی، سم باغ و انبار گازوئیل باید پشت در بسته و دور از دسترس اسب باشد.
اندازه‌ی زمین مهم‌تر از آن است که فکر می‌کنید. اسبی که روی زمین کوچک بماند، پوشش گیاهی را لگدمال میکند و زمین در زمستان به گل تبدیل میشود؛ گل، سم و پوست پا را بیمار میکند. چرخاندن پادوک‌ها و جمع کردن مرتب سرگین هم بار انگلی زمین را پایین نگه می‌دارد [10].
نگهداری اسب در اصطبل: باکس، بستر و تهویه
نگهداری اسب در اصطبل رایج‌ترین شکل نگهداری در شهرهای ایران است، چه اصطبل شخصی باشد و چه اصطبل یک باشگاه سوارکاری. باکس خوب سه ویژگی دارد: جای کافی، بستر خشک و هوای تازه.
- تهویه: بوی آمونیاک ادرار و گرد علوفه به مجاری تنفسی اسب آسیب می‌زند. اصطبل باید جریان هوای دائمی داشته باشد، بی‌آنکه کوران مستقیم روی اسب باشد. ترویج کشاورزی دانشگاه پن‌استیت بستن کامل در و پنجره در زمستان را یکی از اشتباه‌های رایج می‌داند [8].
- بستر: کاه، پوشال یا خاک‌اره‌ی بدون گرد. بستر خیس و سرگین را هر روز بردارید و هر چند وقت کل بستر را عوض کنید. بستر کثیف زمینه‌ی بیماری سم مثل گندیدگی قورباغه‌ی سم است [2].
- آبشخور و آخور: آبشخور را هر روز بشویید. علوفه را تا جای ممکن نزدیک زمین بدهید تا گرد کمتری وارد بینی اسب شود.
- ایمنی: میخ بیرون‌زده، لبه‌ی تیز، سیم برق در دسترس و پنجره‌ی شیشه‌ای بدون حفاظ را بردارید یا بپوشانید.
- خروج روزانه: اسب اصطبلی هم باید هر روز چند ساعت در پادوک یا میدان آزاد باشد یا کار کند. ماندن پیوسته در باکس خطر کولیک، ورم پا و مشکلات رفتاری را بالا می‌برد [4][5].
اصطبل چیست و چه بخش‌هایی دارد؟
در پاسخ به این پرسش که «اصطبل چیست»: اصطبل ساختمانی است برای نگهداری اسب، معمولاً با چند باکس جدا که هر اسب در یکی از آن‌ها جای دارد [11]. در زبان روزمره به کل مجموعه‌ی نگهداری اسب، یعنی باکس‌ها، پادوک‌ها، انبار علوفه و میدان، هم اصطبل می‌گویند.
| بخش | کارکرد |
|---|---|
| باکس | جای خواب و استراحت هر اسب، با آخور و آبشخور |
| راهرو | جای بستن، تیمار و زین کردن اسب؛ باید پهن و بدون مانع باشد |
| انبار علوفه | نگهداری یونجه و کاه دور از رطوبت و آفتاب مستقیم، و جدا از باکس‌ها برای کم کردن خطر آتش‌سوزی |
| زین‌خانه | نگهداری زین، دهنه، افسار و لوازم تیمار در جای خشک |
| محل شستشو | شستن اسب و پاها؛ با کف غیرلغزنده و آب‌رو |
| پادوک | محوطه‌ی حصارکشی شده برای آزادی و تحرک اسب |
| میدان (مانژ) | جای تمرین و سوارکاری با کف نرم |
در باشگاه‌های سوارکاری، اصطبل جزئی از یک مجموعه‌ی بزرگ‌تر است که میدان سرپوشیده، میدان پرش و دفتر مربی هم دارد. برای پیدا کردن اصطبل و باشگاه در شهر خود، فهرست باشگاه‌های سوارکاری چهار نعل را ببینید [12].
پانسیون اسب چیست؟
پانسیون اسب یعنی سپردن اسب به یک اصطبل یا باشگاه که در برابر دریافت هزینه‌ی ماهانه، جای خواب و بخشی یا همهی کارهای روزانه‌ی اسب را بر عهده میگیرد. در انگلیسی به چنین جایی livery yard می‌گویند [13]. برای بیشتر کسانی که در شهر زندگی می‌کنند، پانسیون واقعی‌ترین راه داشتن اسب است.
| نوع پانسیون | اصطبل چه میکند | مالک چه میکند |
|---|---|---|
| پانسیون کامل | باکس، علوفه، آب، تمیز کردن بستر، بیرون بردن اسب و گاهی کار دادن به اسب | سرکشی، سوارکاری، هزینه‌ی دامپزشک و نعلبند |
| پانسیون نیمه | باکس و بخشی از کارها، مثلاً غذا دادن صبح و شب | تمیز کردن باکس، تیمار و تحرک روزانه |
| فقط جا | باکس و گاهی آب | همهی کارهای روزانه و تهیه‌ی علوفه |
پیش از قرارداد، این‌ها را بپرسید: علوفه چیست و روزی چند وعده داده میشود؛ اسب چند ساعت بیرون میرود؛ هزینه‌ی بستر، نعلبند و دامپزشک جداست یا نه؛ اگر شب اسب کولیک کند چه کسی خبر می‌دهد؛ و آیا واکسن و برنامه‌ی انگل برای همهی اسبهای اصطبل اجباری است. یک اسب بیمار در اصطبل شلوغ می‌تواند بقیه را هم بیمار کند [10].
هزینه‌ی پانسیون اسب از شهری به شهر دیگر و از باشگاهی به باشگاه دیگر فرق دارد. چهار نعل در این راهنما عددی نمی‌نویسد؛ تعرفه‌هایی را که خود باشگاه‌ها اعلام کرده‌اند، با تاریخ هر رقم، در صفحه‌ی هزینه‌ی پانسیون اسب ببینید [14].
نگهداری اسب در زمستان
نگهداری اسب در زمستان بیشتر از هر چیز یعنی آب، علوفه و سرپناه. اسب سالمی که پوشش زمستانی کامل دارد، سرمای خشک را به خوبی تحمل میکند؛ آنچه او را آزار می‌دهد باد، خیسی و گل است [2][15].
- آب یخ‌زده: در سرما اسب کمتر آب می‌نوشد و همین خطر کولیک انسدادی را بالا می‌برد. آبشخور را صبح و شب وارسی کنید و یخ را بشکنید؛ آب کمی ولرم بیشتر نوشیده میشود [3].
- علوفه‌ی بیشتر، نه جو بیشتر: گرمای بدن اسب بیشتر از تخمیر علوفه در روده‌ی بزرگ تولید میشود. در شب‌های سرد، یونجه یا کاه بیشتری بدهید [3].
- پتو فقط وقتی لازم است: اسب کوتاه‌مو شده، اسب پیر یا لاغر، و اسبی که سرپناه ندارد ممکن است پتو بخواهد. پتوی خیس یا تنگ از نبود پتو بدتر است.
- سم و پا در گل: گل و بستر خیس زمینه‌ی ترک پاشنه و عفونت سم است. محل ایستادن اسب را خشک نگه دارید و پاها را هر روز تمیز و وارسی کنید.
- تحرک: کم شدن کار در زمستان با کم نشدن جیره‌ی کنسانتره، به چاقی و گاهی به مشکلات عضلانی می‌رسد. کار و جیره را با هم تنظیم کنید.
- اسب پیر: اسبهای مسن در زمستان زودتر وزن کم می‌کنند؛ وزن و دندان آن‌ها را جدی‌تر پایش کنید.
در تابستان مسئله برعکس است: سایه، آب خنک و بیشتر، نمک در دسترس، و جابه‌جا کردن کار سنگین به صبح زود و عصر. اسبی که در گرما عرق زیاد میکند، نمک و الکترولیت از دست می‌دهد [3].
برنامه‌ی روزانه، هفتگی و دوره‌ای
| بازه | کار |
|---|---|
| هر روز | علوفه و آب، تمیز کردن بستر، بررسی سم‌ها، نگاه به اشتها، سرگین و رفتار اسب، تحرک یا آزادی در پادوک |
| هر هفته | تیمار کامل، وارسی زین و دهنه، شستن آبشخور و آخور، نگاه به وزن و وضعیت بدنی |
| هر ۶ تا ۸ هفته | سم‌چینی یا نعل‌بندی، بسته به رشد سم و کار اسب [2] |
| هر سال یا طبق نظر دامپزشک | معاینه‌ی دندان، واکسن‌ها و بازبینی برنامه‌ی انگل با آزمایش مدفوع [2][10][16] |
یاد گرفتن نشانه‌های حیاتی عادی اسب خودتان، یعنی دما، نبض و تعداد تنفس در حالت استراحت، کمک میکند روزی که چیزی عوض شد زودتر متوجه شوید. برای بیماری‌ها و اورژانس‌ها، راهنماهای سلامت اسب چهار نعل را ببینید.
اشتباه‌های رایج در نگهداری اسب
- دادن جو یا کنسانتره‌ی زیاد در یکی دو وعده‌ی بزرگ به جای علوفه‌ی کافی در طول روز [9].
- عوض کردن ناگهانی علوفه یا جیره؛ هر تغییری باید کم‌کم و در چند روز تا دو هفته انجام شود [3].
- نگه داشتن اسب در باکس بسته و بی‌هوا برای جلوگیری از سرما.
- تنها نگه داشتن اسب بدون دیدن هیچ اسب دیگری [4].
- عقب انداختن سم‌چینی تا وقتی که سم ترک بخورد یا اسب بلنگد.
- ضدانگل دادن با تقویم ثابت، بدون آزمایش مدفوع و مشورت دامپزشک [10].
پرسش‌های رایج
اصطبل درسته یا اسطبل؟
هر دو املا در فارسی دیده میشود و هر دو به یک معنیاند، اما «اصطبل» با «ص» املای رایج و پذیرفتهتر است و در فرهنگها و متنهای رسمی بیشتر به کار میرود. این واژه از عربی وارد فارسی شده و ریشهی دورترش واژهی لاتین stabulum به معنی جای ماندن است [11].
آیا میشود یک اسب را تنها نگه داشت؟
ممکن است، اما برای اسب خوب نیست. اسب حیوان گلهزی است و تنهایی دائم با استرس و رفتارهای ناخواسته همراه است. اگر فقط یک اسب دارید، همنشینی مثل الاغ یا پونی، یا دستکم اصطبلی که اسب بتواند اسبهای دیگر را ببیند، کمک بزرگی است [4].
نگهداری اسب روزانه چقدر وقت میگیرد؟
اگر خودتان همهی کارها را انجام دهید، غذا دادن، تمیز کردن باکس، وارسی سم و تحرک اسب معمولاً دستکم یکی دو ساعت در روز وقت میگیرد، هر روز سال. در پانسیون کامل بخش بزرگی از این کارها با اصطبل است.
پانسیون بهتر است یا نگهداری اسب در خانه؟
اگر زمین کافی، سرپناه، دسترسی آسان به علوفه و وقت روزانه دارید، نگهداری در خانه یا باغ ممکن است. اگر هر کدام از این‌ها کم است، پانسیون برای اسب ایمن‌تر است، چون کسی هر روز او را می‌بیند و در موقعیت اورژانس دست‌تنها نیستید.
اسب در زمستان پتو لازم دارد؟
اسب سالم با پوشش زمستانی کامل و سرپناه مناسب معمولاً پتو نمی‌خواهد. اسب کوتاه‌مو شده، پیر، لاغر یا بیمار، و اسبی که در باد و باران بدون سرپناه است، ممکن است به پتو نیاز داشته باشد. پتو باید خشک و اندازه باشد و هر روز برداشته و وارسی شود [15].
برای شروع نگهداری اسب به چه کسانی نیاز دارم؟
دستکم یک دامپزشک اسب، یک نعلبند و یک منبع مطمئن علوفه. بهتر است پیش از خرید اسب، شمارهی دامپزشک اورژانس منطقه را هم داشته باشید [6].
منابع
- Horse care (further reading) — Wikipedia
- Dental, Coat, and Hoof Care of Horses — Merck Veterinary Manual
- Feeding Practices in Horses and Other Equids — Merck Veterinary Manual
- Normal Social Behavior in Horses — Merck Veterinary Manual
- Code of practice for the welfare of horses, ponies, donkeys and their hybrids — UK Department for Environment, Food & Rural Affairs (GOV.UK)
- Providing a Home for a Horse — Merck Veterinary Manual
- Toxic and Non-Toxic Plants: Horses — ASPCA Animal Poison Control Center
- Horse Stable Ventilation — Penn State Extension
- Routine Health Care of Horses — Merck Veterinary Manual
- انگل اسب — چهار نعل
- اصطبل — ویکی‌پدیا
- باشگاه‌های سوارکاری — چهار نعل
- Livery yard (further reading) — Wikipedia
- هزینه پانسیون اسب — چهار نعل
- راهکارهای دامپزشک برای آماده‌سازی اسب‌ها در زمستان سخت — چهار نعل
- واکسن اسب — چهار نعل