اسبدوانی در ایران؛ میدان‌ها، فصل‌ها و اسب ترکمن
به‌روزرسانی: — نوشته‌ی تحریریه‌ی چهار نعل بر پایه‌ی منابع زیر؛ برای بیماری و درمان با دامپزشک مشورت کنید
اسبدوانی در ایران بیش از هر جای دیگر با ترکمنصحرا گره خورده است: در گنبد کاووس کورسهای بهاره و پاییزه در مجموعهی سوارکاری شهر برگزار میشود و آق‌قلا و روستاهای اطراف آن هم بخشی از همین سنت اسب ترکمن‌اند [1][2]. در خراسان، به‌ویژه مشهد، و در خوزستان هم کورسهای اسبدوانی پیشینه دارند [3]. این راهنما برای کسی است که می‌خواهد این ورزش را بشناسد و تماشا کند: تاریخچه، میدان‌ها، فصل‌ها، نژادها و آنچه در یک روز کورس می‌بینید.
اسبدوانی در ایران از کجا آمده است؟
مسابقه‌ی سرعت با اسب در فلات ایران و آسیای میانه پیشینه‌ای بسیار کهن دارد. اسب ترکمن، که پژوهشگران آن را از قدیمی‌ترین نژادهای اسب زنده می‌دانند، قرن‌ها برای سرعت و استقامت در مسافت‌های طولانی پرورش یافته است [4][5]. در میان ترکمن‌ها، اسبدوانی بخشی از جشن‌ها و مراسم مردمی بوده است.
شکل امروزی کورس اسبدوانی، با میدان بیضی، فاصله‌ی مشخص، دسته‌بندی بر پایه‌ی نژاد و سن، و داوری رسمی، در قرن گذشته به ایران رسید و میدان‌هایی در ترکمنصحرا، خراسان، تهران و خوزستان شکل گرفت. خاطره‌ی کورسهای اسبدوانی خوزستان و چهره‌هایی که آن را ساختند، در یکی از گفتگوهای رادیو چهار نعل روایت شده است [3]. امروز بیشتر کورسهای رسمی کشور زیر نظر فدراسیون سوارکاری برگزار میشود و ترکمنصحرا همچنان مرکز اصلی آن است.
اسبدوانی گنبد کاووس
اسبدوانی گنبد کاووس شناخته‌شده‌ترین کورس اسبدوانی ایران است. گنبد کاووس در استان گلستان و در دل ترکمنصحرا، از مراکز مهم پرورش اسب ترکمن است و کورسهای بهاره و پاییزه در مجموعهی سوارکاری گنبد برگزار میشود [1][6]. جاده‌ای که به این میدان می‌رسد، در زبان مردم شهر «جاده‌ی اسبدوانی» نام گرفته است [6].
- میدان: پیست بیضی خاکی با جایگاه تماشاگران، اصطبل‌های اسب‌های شرکت‌کننده و محوطه‌ی نمایش اسبها پیش از هر دور.
- اسبها: بیشتر اسب ترکمن و اسب‌های دورگه، و در کنار آن‌ها اسب تروبرد و عرب در دستههای جداگانه.
- تماشاگران: روزهای کورس برای بسیاری از خانواده‌های منطقه یک رویداد اجتماعی است و جمعیت زیادی را به میدان می‌کشد.
- فرهنگ: برای بسیاری از خانواده‌های ترکمنصحرا پرورش اسب شغل و میراث خانوادگی است.
در گنبد کاووس، اسبدوانی فقط مسابقه نیست. بسیاری از برنامه‌های سوارکاری منطقه، از آموزش تا جشنواره‌های اسب ترکمن، پیرامون همین میدان شکل می‌گیرد [7].
اسبدوانی آق‌قلا و ترکمنصحرا
آق‌قلا شهری ترکمن‌نشین در استان گلستان، در شمال گرگان است [8]. اسبدوانی آق‌قلا و روستاهای پیرامون آن بخشی از همان سنت ترکمن‌صحراست: کورسهای محلی، مسابقه‌های پرورش‌دهندگان و جشنواره‌هایی که اسب ترکمن در آن‌ها هم در زیبایی و هم در سرعت سنجیده میشود.
در این مسابقه‌ها اغلب اسب‌های جوان برای نخستین بار خود را نشان می‌دهند و خریداران و پرورش‌دهندگان از آن برای شناختن تبارهای سریع استفاده می‌کنند. برنامه‌ی دقیق هر فصل را برگزارکنندگان محلی و هیئت سوارکاری استان اعلام می‌کنند؛ پیش از رفتن، تاریخ و مکان را از همان منبع بپرسید.
اسبدوانی مشهد و خراسان
خراسان دومین قطب اسب ترکمن در ایران است. خالص‌ترین جمعیت‌های اسب ترکمن را امروز در منطقه‌ی راز و جرگلان در خراسان شمالی می‌دانند [2]. اسبدوانی مشهد و شهرهای خراسان هم بخشی از اسبدوانی کشور است.
اخبار برگزاری و نتایج را در صفحهی مسابقات سوارکاری چهار نعل دنبال کنید [9].
فصل کورسهای اسبدوانی
کورسهای اسبدوانی ایران معمولاً در دو فصل بهار و پاییز برگزار می‌شوند، یعنی در هوای معتدلی که گرمای تابستان و سرمای زمستان به اسب و پیست آسیب نزند. شمار هفته‌ها و روزهای کورس هر فصل را برگزارکننده اعلام می‌کند و از سالی به سال دیگر فرق دارد.
- دسته‌بندی: اسبها بر پایه‌ی نژاد (ترکمن، تروبرد، عرب، دورگه) و سن در دورهای جداگانه میدوند.
- فاصله: بیشتر دورها بین حدود یک تا سه کیلومتر است؛ دورهای کوتاه آزمون سرعت‌اند و دورهای بلند آزمون استقامت، که اسب ترکمن به آن شناخته میشود [4].
- سن: اسب‌های جوان از حدود دو یا سه‌سالگی وارد کورس می‌شوند؛ درباره‌ی رشد اسکلت اسب جوان، راهنمای دانستنی‌های اسب چهار نعل را ببینید.
اسب ترکمن و نژادهای کورس
اسب ترکمن ستون اسبدوانی ایران است: بدنی کشیده و لاغر، پاهای بلند، سینه‌ی عمیق و استقامت در مسافت‌های طولانی [2][4]. یموت و آخال‌تکه دو تیره‌ی شناخته‌شده‌ی آن‌اند؛ آخال‌تکه را در جهان با پوشش براق و توان دویدن در مسافت‌های بلند می‌شناسند [5]. برای تاریخچه، ویژگی‌ها و قیمت روز این نژاد، صفحهی اسب ترکمن چهار نعل را ببینید [10].
| نژاد | ویژگی در کورس |
|---|---|
| اسب ترکمن | استقامت بالا؛ درخشش در دورهای بلند |
| تروبرد | نژاد سرعت که برای اسبدوانی پرورش یافته؛ قوی در دورهای کوتاه و میانه [11] |
| اسب عرب | مقاوم و سبک؛ دسته‌ی جداگانه در برخی کورسها |
| دورگه | آمیخته‌ی ترکمن و تروبرد یا عرب؛ رایج در کورسهای محلی |
اصالت اسب ترکمن در ایران امروز با آزمایش ژنتیکی و تأیید والدین سنجیده میشود و مالکان برای ثبت و شرکت در برخی رقابت‌ها به این مدارک نیاز دارند [12].
یک روز کورس اسبدوانی چگونه است؟
- پیش از دور: اسبها با شماره و رنگ مالک در محوطه‌ی نمایش راه برده می‌شوند و تماشاگران آن‌ها را از نزدیک می‌بینند.
- چابکسواران: سوارکاران اسبدوانی، که چابکسوار نامیده می‌شوند، سبک‌وزن‌اند و وزنشان پیش و پس از دور کنترل میشود.
- استارت: اسبها از دروازه‌ی استارت یا خط شروع با هم حرکت می‌کنند.
- داوری: ترتیب رسیدن به خط پایان، گاهی با عکس پایان، ثبت و نتایج اعلام میشود.
- پس از دور: دامپزشک میدان اسبها را بررسی می‌کند و در صورت لزوم آزمایش دوپینگ گرفته میشود.
برای تماشا، لباس مناسب هوای باز، آب و کلاه آفتابی همراه داشته باشید، کودکان را از نرده‌ی پیست دور نگه دارید و هرگز به اسب‌های در حال حرکت یا اسب‌های ناآشنا در اصطبل نزدیک نشوید. این راهنما فقط درباره‌ی ورزش، اسب و تماشای آن است.
رفاه اسب در اسبدوانی
اسبدوانی برای اسب ورزش پرفشاری است. آسیب تاندون و استخوان، به‌ویژه در اسب‌های جوان، شناخته‌شده‌ترین خطر آن است [13]. برگزارکنندگان خوب پیست را مرتب آماده می‌کنند، اسب‌های لنگ یا ناآماده را از دور خارج می‌کنند و دامپزشک در میدان حاضر است. اگر مالک یا پرورش‌دهنده‌اید، آماده‌سازی تدریجی، تغذیه‌ی درست و استراحت میان کورسها را جدی بگیرید.
پرسش‌های رایج
اسبدوانی گنبد کاووس کجا برگزار میشود؟
میدان اسبدوانی گنبد کاووس در استان گلستان است؛ کورسهای بهاره و پاییزه در مجموعهی سوارکاری این شهر برگزار میشود و گنبد از مراکز پرورش اسب ترکمن است [1][6].
کورسهای اسبدوانی چه فصلی برگزار می‌شوند؟
معمولاً در بهار و پاییز؛ تقویم دقیق هر فصل را برگزارکننده اعلام می‌کند و از سالی به سال دیگر فرق دارد.
در اسبدوانی ایران چه نژادهایی میدوند؟
بیشتر اسب ترکمن و دورگههای آن، و در دستههای جداگانه تروبرد و عرب [4][11].
تماشای اسبدوانی برای خانواده مناسب است؟
روزهای کورس در ترکمنصحرا رویدادی خانوادگی است. با رعایت فاصله از پیست و اسبها، تماشای آن برای کودکان هم تجربهی خوبی است.
نتایج و اخبار کورسها را کجا ببینم؟
اخبار رسمی مسابقات سوارکاری، از جمله اطلاعیههای فدراسیون، در صفحهی مسابقات سوارکاری چهار نعل گردآوری میشود [9].
منابع
- Gonbad-e Kavus (further reading) — Wikipedia
- اسب ترکمن — ویکی‌پدیا
- گفتگو درباره مسابقات اسبدوانی خوزستان و خاطرات سرهنگ مسعود شکی (اپیزود بیست و هشتم رادیو) — چهار نعل
- Turkoman horse (further reading) — Wikipedia
- Akhal-Teke (further reading) — Wikipedia
- گنبد کاووس — ویکی‌پدیا
- تحلیل جشنواره و مسابقات اسب ترکمن در باشگاه سوارکاری غزالی (اپیزود سی‌وپنجم) — چهار نعل
- Aq Qala (further reading) — Wikipedia
- مسابقات سوارکاری — چهار نعل
- اسب ترکمن — چهار نعل
- Thoroughbred (further reading) — Wikipedia
- اعلام نتایج آزمایش تایید والدین اسب‌های نژاد ترکمن — چهار نعل
- Horse racing (further reading) — Wikipedia