بیماری هرپس اسب
به‌روزرسانی:
بیماری هرپس اسب را بیشتر دو ویروس EHV-1 و EHV-4 ایجاد می‌کنند که تقریباً در همه‌ی جمعیت‌های اسب دنیا هستند [1]. شکل رایج آن بیماری تنفسی با تب و ترشح بینی است، اما EHV-1 میتواند باعث سقط در ماه‌های آخر آبستنی و شکل عصبی خطرناک شود [1][2]. درمان اختصاصی ندارد و مهم‌ترین ابزار، جدا کردن اسب بیمار و تازه‌وارد است [1]. هرپس اسب به انسان منتقل نمیشود [2].
چه زمانی فوراً با دامپزشک تماس بگیرید
- اسب تب دارد و تعادلش به هم خورده، تلوتلو می‌خورد یا پاهای عقبش ضعیف شده است [1][2].
- دم اسب شل شده، نمی‌تواند ادرار کند یا ادرارش قطره‌قطره می‌چکد [1][2].
- اسب زمینگیر شده و نمی‌تواند بلند شود [1].
- مادیان آبستن سقط کرده است؛ جنین و جفت را دست نزنید، در کیسه نگه دارید و به دامپزشک خبر دهید [1][2].
- کره‌ی تازه‌متولد ضعیف است، نمی‌تواند شیر بخورد یا به سختی نفس می‌کشد [1].
- چند اسب در یک اصطبل هم‌زمان تب کرده‌اند [1][5].
هرپس اسب چیست؟
هرپس‌ویروس‌های اسبی خانواده‌ای از ویروس‌ها هستند و در همه‌ی دنیا دیده می‌شوند. از نظر بیماری، دو نوع مهم‌ترند [1]:
- EHV-4: تقریباً فقط دستگاه تنفسی را درگیر میکند. بیشتر شیوع‌های تنفسی در کره‌های ازشیرگرفته کار همین ویروس است و فقط به‌ندرت باعث سقط میشود.
- EHV-1: علاوه بر بیماری تنفسی، وارد خون میشود و به رگ‌های جفت، ریه و دستگاه عصبی می‌رسد. سقط‌های دسته‌جمعی، مرگ کره‌ی تازه‌متولد و شکل عصبی (EHM) کار این ویروس است.
نام قدیمی شکل تنفسی رینوپنومونی اسب (رینوپنومونیت ویروسی) است؛ در منابع فارسی و آزمایشگاه‌ها هر دو نام را می‌بینید [1]. سه نوع دیگر هم هست: EHV-3 عامل یک بیماری تناسلی خوش‌خیم است، EHV-2 در بیشتر اسبهای سالم پیدا میشود و نقشش روشن نیست، و EHV-5 با نوعی فیبروز ریه مرتبط دانسته شده است [1].
چرا هرپس از اصطبل بیرون نمی‌رود؟
ویژگی اصلی هرپس نهفتگی است: بعد از اولین عفونت، ویروس در بدن اسب پنهان میماند و بیشتر اسبهای بالغ ناقل خاموش‌اند. وقتی اسب زیر استرس قرار بگیرد، مثل حمل‌ونقل، مسابقه، ازشیرگرفتن، تغییر گله یا بیماری دیگر، ویروس دوباره فعال میشود، از بینی دفع میشود و اسبهای دیگر را مبتلا میکند [1]. یعنی اسبی که «هیچ‌وقت مریض نبوده» هم میتواند منبع شیوع باشد.
ویروس از راه ترشحات بینی پخش میشود: تماس بینی با بینی، قطره‌های تنفسی، و وسایل مشترک مثل سطل آب و خوراک، افسار، وسایل تیمار و دست و لباس آدم‌ها. جنین سقط‌شده، جفت و مایعات آن هم پر از ویروس‌اند [1][2]. دستنامه‌ی مرک مینویسد ویروس در شرایط واقعی حدود ۴۸ ساعت روی سطوح زنده میماند [1].
علائم هرپس اسب
دورهی نهفتگی ۲ تا ۱۰ روز است [1]. علائم هرپس اسب بسته به نوع ویروس و وضعیت اسب سه شکل دارد:
| شکل بیماری | علائم | چه کسی بیشتر |
|---|---|---|
| تنفسی | تب ۳۸٫۹ تا ۴۱٫۷ درجه، ترشح آبکی بینی، بی‌حالی، سرفه، کم‌اشتهایی، تورم غدد لنفاوی زیر فک؛ در EHV-1 تب اغلب دو نوبتی است [1] | کره‌ها، اسبهای جوان و اسبهای مسابقه‌ای که زیاد جابهجا می‌شوند [1] |
| سقط | مادیان معمولاً پیش از سقط هیچ نشانه‌ای ندارد؛ سقط ۲ تا ۱۲ هفته بعد از عفونت، بیشتر در ماه‌های ۷ تا ۱۱ آبستنی [1] | مادیان آبستن |
| عصبی (EHM) | از ناهماهنگی خفیف تا فلج پاهای عقب، زمین‌گیری، شل شدن دم و از کار افتادن مثانه [1][2] | اسب بالغ؛ در شیوع‌های EHV-1 |
در اسبی که قبلاً ویروس را دیده یا واکسن زده، بیماری تنفسی ممکن است خفیف یا بی‌علامت باشد [1]. این خوب است، اما یعنی همان اسب ممکن است بدون اینکه کسی بفهمد ویروس پخش کند. اگر دمای طبیعی اسب را نمی‌دانید یا روش اندازه‌گیری را بلد نیستید، راهنمای علائم حیاتی را ببینید [6].
هرپس عصبی اسب (EHM)
هرپس عصبی اسب یا میلوانسفالوپاتی هرپسی خطرناک‌ترین شکل بیماری است. سویه‌های عصبی EHV-1 ده تا صد برابر بیشتر از سویه‌های دیگر وارد خون می‌شوند و به رگ‌های نخاع و مغز آسیب می‌زنند [1]. علائم معمولاً بعد از یک دورهی تب ظاهر می‌شوند: تلوتلو خوردن، ضعف یا فلج پاهای عقب، شل شدن دم، مشکل ادرار و بی‌حسی پوست اطراف دم و کشاله. در موارد شدید فلج به هر چهار پا می‌رسد [1].
پیشآگهی به شدت علائم بستگی دارد: به نوشته‌ی مرک، اسبی که روی پا میماند یا فقط ۲ تا ۳ روز زمینگیر است معمولاً شانس خوبی دارد و بهبود ممکن است کامل باشد، هرچند درصد کمی آثار عصبی ماندگار پیدا می‌کنند [1]. هیچ واکسنی محافظت کامل در برابر شکل عصبی نمیدهد [1][2]. دامپزشکی در مقاله‌ای که چهار نعل منتشر کرده، هر تغییر عصبی را اورژانس می‌داند، چون هرپس عصبی میتواند قرنطینه‌ی کل مجموعه را لازم کند [7].
سقط هرپسی مادیان
سقط هرپسی مادیان معمولاً بی‌خبر اتفاق می‌افتد: مادیان پیش از سقط علامتی ندارد و ممکن است چند هفته تا چند ماه قبل، حتی بدون علامت، آلوده شده باشد [1]. جنین سقط‌شده معمولاً تازه است و جفت کمی بعد بیرون می‌آید. خبر خوب این است که به دستگاه تناسلی مادیان آسیبی نمی‌رسد و آبستنی بعدی معمولاً مشکلی ندارد [1].
اگر مادیان در ماه‌های آخر آلوده شود، ممکن است سقط نکند اما کره‌ای به دنیا بیاورد که ذات‌الریه‌ی ویروسی شدید دارد؛ این کره‌ها با وجود مراقبت ویژه معمولاً در چند ساعت یا چند روز تلف می‌شوند [1].
بعد از هر سقط: مادیان را جدا کنید، جنین و جفت را با دستکش در کیسه‌ی بسته برای آزمایش نگه دارید، جای زایمان را ضدعفونی کنید و مادیانهای آبستن دیگر را از آن محوطه دور کنید [1][2]. تشخیص قطعی با آزمایش PCR روی بافت جنین است [1].
تشخیص
از روی علائم نمیشود هرپس را از آنفلوانزای اسبی یا بیماری‌های تنفسی دیگر جدا کرد [1]. تشخیص با آزمایش PCR روی سواب بینی و نمونه‌ی خون است که بهتر است در روزهای اول بیماری گرفته شود. چون اسب ممکن است ویروس را متناوب دفع کند، یک جواب منفی همیشه کافی نیست [1]. در شکل عصبی، دامپزشک ممکن است مایع مغزی‌نخاعی را هم بررسی کند [1].
درمان هرپس اسب
برای هرپس درمان اختصاصی وجود ندارد [1]. درمان هرپس اسب حمایتی است و دامپزشک آن را تنظیم میکند:
- استراحت کامل، چون کار کردن با اسب تب‌دار عوارض را بیشتر میکند.
- داروی ضدالتهاب و تب‌بر برای تب بالای ۳۹ درجه [1].
- آنتی‌بیوتیک فقط وقتی عفونت باکتریایی ثانویه پیدا شود، مثل ترشح چرکی بینی یا درگیری ریه [1].
- در شکل عصبی، داروهای ضدویروس و مراقبت پرستاری فشرده؛ اسب زمینگیر ممکن است به تخلیه‌ی مثانه و بالابر نیاز داشته باشد [1].
داروی ضدویروس و دوز آن را فقط دامپزشک تعیین میکند؛ اثر این داروها در عفونت طبیعی هنوز کامل روشن نیست [1].
قرنطینه و پیشگیری در اصطبل
چون ویروس در اسبهای ناقل پنهان است، مدیریت اصطبل از واکسن مهم‌تر است [1][2]:
- اسب تازه‌وارد یا برگشته از مسابقه و باشگاه دیگر را ۲۱ روز جدا نگه دارید، بهویژه دور از مادیانهای آبستن [1][2].
- مادیانهای آبستن را در گروه جدا و دور از کره‌های ازشیرگرفته، یک‌ساله‌ها و اسبهای در رفت‌وآمد نگه دارید [1].
- در شیوع: اسبهای بیمار و همه‌ی اسب‌هایی که با آن‌ها تماس داشته‌اند را جدا کنید و این جداسازی را تا ۲۸ روز بعد از بهبود آخرین اسب ادامه دهید [1].
- سطل، افسار، وسایل تیمار و زین و برگ را بین اسبها مشترک نکنید و بعد از کار با اسب بیمار دست‌ها را بشویید و لباس عوض کنید [2].
- در دورهی شیوع، دمای همه‌ی اسبها را روزی دو بار بگیرید و ثبت کنید؛ تب اولین علامت است [2][6].
- استرس‌های غیرضروری مثل جابه‌جایی و تغییر گله را کم کنید تا ویروس نهفته فعال نشود [1].
در بسیاری از کشورها شکل عصبی EHV-1 بیماری قابل گزارش است [1]. اگر در مجموعه‌ی شما مورد عصبی یا سقط دسته‌جمعی پیش آمد، دامپزشک شما درباره‌ی گزارش به اداره‌ی دامپزشکی و محدودیت رفت‌وآمد اسبها تصمیم می‌گیرد.
واکسن هرپس اسب چه میکند و چه نمی‌کند
دستنامه‌ی مرک مینویسد هنوز واکسنی که محافظت کامل در برابر هرپس، بهویژه سقط و شکل عصبی، بدهد وجود ندارد [1]. واکسن‌های موجود شدت بیماری تنفسی و دفع ویروس را کم می‌کنند و واکسن‌هایی که مجوز پیشگیری از سقط دارند خطر سقط را پایین می‌آورند [2][3].
طبق مرک، واکسن کره از ۴ تا ۶ ماهگی شروع میشود، نوبت دوم ۴ تا ۶ هفته بعد و نوبت سوم در ۱۰ تا ۱۲ ماهگی است و یادآور ممکن است تا ۵ سالگی هر ۶ ماه لازم باشد [1]. جدول واکسن کره‌ی AAEP هم برای هرپس همین برنامه‌ی سه‌نوبتی را آورده است [4]. در جدول AAEP، مادیان آبستن در ماه‌های ۵، ۷ و ۹ آبستنی با واکسن مخصوص سقط هرپسی واکسینه میشود [3]. برنامه‌ی کامل در راهنمای واکسن اسب آمده است [5].
پرسش‌های رایج
آیا بیماری هرپس اسب به انسان منتقل میشود؟
خیر. APHIS مینویسد ویروسهای هرپس اسب برای انسان خطری ندارند و با تبخال انسان یکی نیستند، اما انسان میتواند ویروس را با دست و لباس بین اسبها جابهجا کند [2].
علائم هرپس اسب چند روز بعد از تماس ظاهر میشود؟
دورهی نهفتگی ۲ تا ۱۰ روز است [1]. سقط ممکن است ۲ تا ۱۲ هفته بعد از عفونت رخ دهد [1].
آیا اسب مبتلا به هرپس عصبی خوب میشود؟
بستگی به شدت دارد. اسبی که روی پا میماند یا فقط ۲ تا ۳ روز زمینگیر است معمولاً پیشآگهی خوبی دارد؛ اسبهای زمینگیر طولانی شانس کمتری دارند [1].
اسب تازه خریدهام؛ چند روز قرنطینه کنم؟
دستکم ۲۱ روز، دور از اسبهای مقیم و بهویژه مادیانهای آبستن، و در این مدت دمای بدنش را روزانه ثبت کنید [1][2].
اسبی که واکسن هرپس زده دیگر مبتلا نمیشود؟
نه لزوماً. واکسن شدت بیماری تنفسی و دفع ویروس را کم میکند، اما محافظت کامل نمیدهد و هیچ واکسنی محافظت کامل در برابر شکل عصبی نمیدهد [1][2].
منابع
- Equine Herpesvirus Infection (Equine Viral Rhinopneumonitis, Equine Abortion Virus) — Merck Veterinary Manual
- Equine Herpesvirus (fact sheet) — USDA Animal and Plant Health Inspection Service (APHIS)
- AAEP Core Vaccination Guidelines — adult chart — American Association of Equine Practitioners (AAEP)
- Foal Vaccination Chart (revised 2023) — American Association of Equine Practitioners (AAEP)
- واکسن اسب: کزاز، هاری، آنفلوانزا، هرپس و برنامه‌ی کره — چهار نعل
- علائم حیاتی اسب: دمای طبیعی بدن، نبض و تنفس — چهار نعل
- ۷ نشانه مهم که باید فوراً به دامپزشک زنگ بزنید — چهار نعل