بیماری مشمشه در اسب
به‌روزرسانی:
مشمشه بیماری باکتریایی کشنده‌ی اسب، الاغ و قاطر است که به انسان هم منتقل میشود [1][2]. مشمشه واکسن ندارد و درمان دام بیمار هم راه کنترل آن نیست؛ کنترل یعنی تشخیص زود، آزمایش اسب‌های به‌ظاهر سالم و حذف موارد مثبت [1][2]. مشمشه بیماری قابل گزارش است: به هر مورد مشکوک، اسب را جدا کنید و فوراً به دامپزشک و سازمان دامپزشکی خبر دهید [1].
چه زمانی فوراً با دامپزشک و دامپزشکی تماس بگیرید
- ترشح غلیظ، زرد و چسبنده از بینی، به‌ویژه اگر فقط از یک سوراخ بینی باشد یا روی دیواره‌ی بینی زخم و گره ببینید [1][2].
- گره‌های سفت زیر پوست، به‌خصوص روی پاها، که در امتداد یک رشته ردیف شده‌اند و باز می‌شوند و چرک زرد بیرون می‌دهند [1][2].
- تب بالا با سرفه، سختی تنفس و لاغری پیش‌رونده که با درمان معمول بهتر نمی‌شود [1][2].
- اسب، الاغ یا قاطری که تازه از جای دیگری آمده و هر کدام از این نشانه‌ها را دارد.
- کسی که با اسب مشکوک کار کرده دچار تب، زخم پوستی یا علائم تنفسی شده است؛ او باید فوراً به پزشک برود و تماس با اسب را بگوید [1].
بیماری اسب مشمشه چیست؟
مشمشه را باکتری بورخولدریا مالئی ایجاد می‌کند. این بیماری بیشتر اسب، الاغ و قاطر را درگیر می‌کند، اما شتر، گربه‌سانان وحشی، خرس، گرگ و سگ هم مبتلا می‌شوند و گوشتخوارها ممکن است با خوردن گوشت آلوده بیمار شوند [1]. مشمشه از دوران باستان شناخته شده و زمانی بلای سواره‌نظام و خطری جدی برای دامپزشکان و مهتران بوده است [1].
مشمشه در آمریکای شمالی، استرالیا و اروپا با آزمایش و حذف دام‌های آلوده و کنترل واردات ریشه‌کن شده، اما هنوز گاه‌به‌گاه در کشورهایی از آسیا، آفریقا، خاورمیانه و آمریکای جنوبی گزارش میشود [1]. دستنامهی دامپزشکی مرک از گزارش‌های سال‌های اخیر در کشورهایی مثل عراق، ترکیه، پاکستان و امارات نام می‌برد [2]؛ یعنی منطقه‌ی ما جزو مناطق در معرض خطر است.
مشمشه در فهرست بیماری‌های سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH) است و کشورها موظف‌اند هر مورد آن را گزارش کنند [1]. در ایران مرجع گزارش، سازمان دامپزشکی کشور و اداره‌های دامپزشکی استان‌ها هستند.
مشمشه چطور منتقل میشود؟
شایع‌ترین راه ابتلا خوردن آب و علوفه‌ی آلوده به ترشحات بینی اسب ناقل است [1][2]. راههای دیگر [1]:
- قطره‌های سرفه و عطسه.
- وسایل مشترک: آبشخور و آخور، وسایل تیمار، افسار و زین و برگ.
- ورود باکتری از راه خراش و زخم پوست یا مخاط.
باکتری ممکن است در محیط آلوده، به‌ویژه در هوای مرطوب، بیش از یک سال زنده بماند [2]. نگهداری و تغذیه‌ی نامناسب، حمل‌ونقل، اصطبل شلوغ و بهداشت ضعیف خطر را بیشتر می‌کنند [1]. مهم‌تر از همه، بعضی اسب‌ها ناقل بیعلامت هستند: سال‌ها زنده می‌مانند و باکتری را پخش می‌کنند [1][2]. به همین دلیل نمی‌شود فقط به ظاهر سالم اسب اعتماد کرد.
علائم مشمشه اسب
دوره‌ی نهفتگی از چند روز تا چند ماه است و به شدت تماس بستگی دارد [1]. در الاغ و قاطر شکل حاد شایع‌تر است، اما در اسب بیماری معمولاً مزمن است و اسب ممکن است سال‌ها زنده بماند [1][2]. علائم مشمشه اسب در چهار شکل دیده میشود [1][2]:
| شکل | علائم |
|---|---|
| بینی | گره و زخم روی دیواره‌ی داخل بینی، ترشح زرد و چسبنده، و پس از بهبود زخم، جای زخم ستاره‌ای‌شکل [1] |
| ریوی | آبسه‌های ریه، سرفه، سختی تنفس، ضعف و لاغری پیش‌رونده، گاهی اسهال [1] |
| پوستی (farcy) | رگ‌های لنفاوی، به‌ویژه روی پاها، ضخیم و طناب‌مانند می‌شوند و در طول آن‌ها گره‌هایی می‌زند که باز می‌شوند و چرک زرد بسیار آلوده بیرون می‌دهند [1][2] |
| ناقل بیعلامت | هیچ نشانه‌ی ظاهری؛ فقط با آزمایش پیدا میشود [1] |
در شکل حاد، تب تا حدود ۴۱ درجه بالا می‌رود، بعد ترشح غلیظ بینی و سختی تنفس می‌آید و حیوان ممکن است در چند روز تلف شود [2]. در بدن، گره‌ها در کبد و طحال هم پیدا می‌شوند [1].
علائم مشمشه با بیماری‌های دیگر قابل اشتباه است، مثل گورم (عفونت استرپتوکوکی گره‌های لنفاوی)، عفونت‌های قارچی و بعضی بیماری‌های پوستی. WOAH می‌نویسد علائم بالینی به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست، به‌ویژه در مراحل اول [1]. پس نه از روی ظاهر، مشمشه را رد کنید و نه تأیید؛ آزمایش لازم است. برای مقایسه با بیماری‌های پوستی شایع اسب، راهنمای بیماری پوستی اسب را ببینید [5].
واکسن مشمشه اسب وجود ندارد
بسیاری «واکسن مشمشه اسب» را جست‌وجو می‌کنند، اما پاسخ قطعی است: مشمشه واکسن ندارد. WOAH صریحاً می‌نویسد برای این بیماری مشترک انسان و دام هیچ واکسنی وجود ندارد [1] و دستنامهی مرک هم همین را تکرار می‌کند [2]. اگر کسی به شما «واکسن مشمشه» پیشنهاد کرد، آن فرآورده واکسن مشمشه نیست.
اسب‌هایی هم که از بیماری بهبود ظاهری پیدا می‌کنند ممکن است ایمن نشوند [2] و همچنان ناقل باشند. برای واکسن‌هایی که اسب واقعاً لازم دارد، مثل کزاز و هاری، راهنمای واکسن اسب را ببینید [4].
درمان مشمشه اسب
به نوشته‌ی WOAH، تا امروز هیچ داروی دامپزشکی نمی‌تواند عفونت مشمشه را در دام درمان کند و درمان دام بیمار جزو راههای کنترل نیست [1]. دلیلش ساده است: اسبی که با دارو ظاهراً بهتر شده میتواند ناقل بماند و اسب‌ها و آدم‌های دیگر را مبتلا کند. دستنامهی مرک هم آینده‌ی اسب مبتلا را نامطلوب می‌داند و می‌نویسد معمولاً معدوم‌سازی توصیه میشود [2].
پس «درمان مشمشه اسب» در عمل یعنی اقدام‌های کنترلی زیر نظر دامپزشکی [1]:
- گزارش همه‌ی موارد مشکوک به مرجع دامپزشکی.
- شناسایی و معدوم‌سازی انسانی اسب‌های آلوده.
- قرنطینه‌ی مجموعه و محدودیت رفت‌وآمد دام.
- شست‌وشو و ضدعفونی کامل اصطبل و وسایل.
- سوزاندن لاشه‌ها و مواد آلوده.
WOAH تأکید می‌کند همکاری صاحبان اسب با دامپزشکان برای پیدا کردن و کنترل بیماری ضروری است [1]. پنهان کردن یک اسب مشکوک، کل اصطبل و آدم‌هایش را در خطر می‌گذارد.
آزمایش مالئین و برنامه‌ی کنترل در ایران
تشخیص قطعی مشمشه با آزمایش آزمایشگاهی است [1][2]. یکی از آزمون‌های قدیمی و پرکاربرد، آزمایش مالئین (مالئیناسیون) است: عصاره‌ای از باکتری به پوست پلک تزریق میشود و دامپزشک واکنش را می‌خواند. در ایران برنامه‌ی ملی «آزمایش و حذف» تک‌سمی‌های آلوده با آزمون مالئین سال‌هاست اجرا میشود و مالئین در مؤسسه‌ی تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی تولید شده است [3].
اهمیت این آزمایش در یک شیوع در باغ‌وحش تهران دیده شد: چند شیر و یک ببر مبتلا شدند و پژوهشگران توصیه کردند هر تک‌سمی که برای خوراک گوشتخواران استفاده میشود دو بار با آزمون مالئین آزمایش شود، یک بار پیش از انتقال و یک بار یک ماه بعد از قرنطینه [3].
اگر اسب می‌خرید، از فروشنده بپرسید آخرین آزمایش مالئین کی انجام شده و برگه‌ی آن را ببینید، و اسب تازه‌وارد را پیش از ورود به اصطبل جدا نگه دارید. سفر و مسابقه هم ممکن است گواهی سلامت دامپزشکی لازم داشته باشد؛ مدارک لازم را از ادارهی دامپزشکی محل بپرسید.
مشمشه در انسان
مشمشه در انسان نادر اما تهدیدکننده‌ی زندگی است. موارد انسانی بیشتر در دامپزشکان، کسانی که از نزدیک با اسب کار می‌کنند و کارکنان آزمایشگاه دیده شده است [1]. انتقال از راه تماس مستقیم با دام آلوده و ترشحاتش، و تماس غیرمستقیم با وسایل، خوراک، خاک و آب آلوده است؛ انتقال از انسان به انسان نادر است [1]. اسب‌های ناقل بیعلامت هم برای انسان خطر دارند [1].
در انسان، مشمشه ممکن است به شکل درگیری بینی، گره و آبسه‌ی پوستی، بیماری ریوی یا عفونت خون باشد. اگر زود با آنتی‌بیوتیک درمان شود قابل درمان است، اما بدون درمان مرگ‌ومیر آن بسیار بالاست [1]. پس:
- به اسب مشکوک با دست برهنه دست نزنید؛ دستکش، ماسک و محافظ چشم بپوشید و بعد دست‌ها را کامل بشویید.
- ترشحات بینی و چرک زخم را با دست پاک نکنید و وسایل آن اسب را جدا کنید.
- اگر بعد از تماس با اسب مشکوک تب، زخم پوستی یا علائم تنفسی پیدا کردید، فوراً به پزشک بروید و تماس با اسب را بگویید.
اگر به مشمشه مشکوک شدید
- اسب را فوراً از اسب‌ها، الاغ‌ها و قاطرهای دیگر جدا کنید؛ آب و خوراکش جدا باشد.
- رفت‌وآمد دام به اصطبل و از آن را متوقف کنید.
- فقط یک نفر، با دستکش و ماسک، به اسب رسیدگی کند.
- به دامپزشک خبر دهید و موضوع را به سازمان دامپزشکی یا ادارهی دامپزشکی شهرستان گزارش کنید [1].
- خودتان دارو ندهید؛ طبق WOAH هیچ داروی دامپزشکی عفونت را درمان نمیکند و اسبی که ظاهراً بهتر شده ممکن است ناقل بماند [1][2].
- تا جواب آزمایش، وسایل، آبشخور و آخور را جدا نگه دارید و چیزی را از آن محوطه بیرون نبرید.
پرسش‌های رایج
آیا واکسن مشمشه اسب وجود دارد؟
خیر. مشمشه واکسن ندارد؛ WOAH و دستنامهی مرک هر دو صریحاً میگویند واکسنی برای آن وجود ندارد [1][2].
آیا مشمشه اسب درمان دارد؟
در دام، نه. طبق WOAH هیچ داروی دامپزشکی عفونت را درمان نمیکند و درمان دام بیمار جزو راههای کنترل نیست؛ اسب آلوده زیر نظر دامپزشکی حذف میشود [1].
آیا مشمشه به انسان منتقل میشود؟
بله. مشمشه بیماری مشترک انسان و دام است و بیشتر کسانی را که از نزدیک با اسب کار می‌کنند تهدید می‌کند. در انسان با درمان زودهنگام آنتی‌بیوتیکی قابل درمان است، اما بدون درمان بسیار کشنده است [1].
مشمشه را به کجا گزارش کنم؟
به دامپزشک خود و به سازمان دامپزشکی کشور یا ادارهی دامپزشکی شهرستان. مشمشه بیماری قابل گزارش است و هر مورد مشکوک باید گزارش شود [1].
اسبی که علائم مشمشه را ندارد میتواند ناقل باشد؟
بله. شکل ناقل بیعلامت یکی از چهار شکل شناختهشدهی بیماری است و فقط با آزمایش، مثل آزمایش مالئین، پیدا میشود [1][3].
منابع
- Glanders — World Organisation for Animal Health (WOAH)
- Glanders (Farcy) in Horses (horse owner version) — Merck Veterinary Manual
- Glanders outbreak at Tehran Zoo, Iran (Iran J Microbiol) — PubMed Central
- واکسن اسب: کزاز، هاری، آنفلوانزا، هرپس و برنامه‌ی کره — چهار نعل
- بیماری پوستی اسب: قارچ، حساسیت، درماتوفیلوز و سارکوئید — چهار نعل