پرش با اسب چیست؟ راهنمای سادهی ورزش پرش با اسب
بهروزرسانی: — نوشتهی تحریریهی چهار نعل بر پایهی منابع زیر
پرش با اسب مسابقهای است که در آن سوارکار و اسب باید مسیری از مانعها را در شرایط گوناگون طی کنند؛ آزمونی برای نشان دادن آزادی حرکت، انرژی، قدرت، مهارت و سرعت اسب در پرش و مهارت سوارکاری سوارکار [1]. برنده کسی است که کمترین امتیاز منفی را بگیرد و، بسته به نوع مسابقه، مسیر را در کوتاهترین زمان تمام کند یا بیشترین امتیاز را به دست آورد [1]. این راهنما با تکیه بر مقررات فدراسیون بینالمللی سوارکاری (FEI) توضیح میدهد پرش با اسب چیست، یک دور مسابقه چگونه داوری میشود، چه مانعهایی در مسیر هست و اسب و سوارکار از چه سنی اجازهی مسابقه دارند.
پرش با اسب چیست؟
در پاسخ به این پرسش که «پرش با اسب چیست»، مقررات پرش FEI مسابقهی پرش را چنین تعریف میکند: مسابقهای که در آن «ترکیب سوارکار و اسب» در شرایط گوناگون روی مسیری از مانعها آزموده میشود؛ آزمونی برای نمایش آزادی حرکت، انرژی، قدرت، مهارت و سرعت اسب در پرش، و مهارت سوارکاری سوارکار [1]. در این ورزش اسب و سوارکار با هم یک واحد شمرده میشوند و نتیجه به نام همین ترکیب ثبت میشود.
فدراسیون بینالمللی سوارکاری پرش را یکی از سه رشتهی سوارکاری المپیک، در کنار درساژ و سهروزه، معرفی میکند و تأکید دارد که در پرش، مانند همهی رشتههای سوارکاری، مردان و زنان در مسابقههای انفرادی و تیمی با شرایط برابر با هم رقابت میکنند [2]. به گفتهی همین منبع، مسیر مسابقه اسب و سوارکار را از روی ۱۰ تا ۱۳ مانع «افتادنی» میبرد که برخی از آنها ترکیبهای دوتایی یا سهتاییاند [2]. «افتادنی» یعنی چوبهای مانع روی پایهها قرار گرفتهاند و با برخورد اسب میافتند؛ همین افتادن است که امتیاز منفی میآورد.
مقررات FEI بهعمد قالبهای گوناگونی برای مسابقهی پرش پیشبینی کرده است و میگوید تنوع در مسابقههای پرش تشویق میشود [1]. برای همین در یک رویداد ممکن است مسابقهای با جامپآف، مسابقهای دو دورهای یا مسابقهای کاملاً بر پایهی زمان ببینید. ولی منطق همه یکی است و قوانین پرش با اسب در همهی آنها بر همین پایه است: مانعها را بیخطا بپر، در زمان معقول تمام کن، و از مسیر خارج نشو.
تاریخچهی کوتاه پرش با اسب در مسابقههای جهانی
طبق صفحهی تاریخچهی FEI، ورزشهای سوارکاری در سال ۱۹۱۲ در استکهلم به برنامهی بازیهای المپیک پیوستند و پرش، درساژ و سهروزه در همان زمان معرفی شدند [3]. حضور سوارکاری در المپیک به تشکیل فدراسیون بینالمللی سوارکاری در سال ۱۹۲۱ در لوزان انجامید [3].
- ۱۹۵۳: نخستین مسابقات جهانی پرش در پاریس برگزار شد [3].
- ۱۹۵۶: زنان برای نخستین بار در کنار مردان در پرش المپیک شرکت کردند [3].
- ۱۹۷۸: جام جهانی پرش FEI راهاندازی شد [3].
یک دور مسابقهی پرش چگونه داوری میشود؟
طبق مقررات FEI، برندهی مسابقه سوارکاری است که کمترین امتیاز منفی را بگیرد (مثلاً برای انداختن مانع، امتناع اسب یا گذشتن از زمان مجاز) و مسیر را در کوتاهترین زمان تمام کند یا بسته به قالب مسابقه بیشترین امتیاز را به دست آورد [1]. پس دو چیز تعیینکننده است: خطا و زمان.
بیشتر مسابقههایی که میبینید از نوع «عادی» یا «گرندپری»اند. مقررات میگوید در این مسابقهها عامل اصلی، اجرای روی مانعهاست، هرچند در جامپآف ممکن است سرعت هم وارد شود؛ مسیر در درجهی اول برای آزمودن توانایی اسب روی مانعها ساخته میشود [1]. این مسابقهها با «جدول A» داوری میشوند، با زمانسنجی یا بدون آن، ولی همیشه با یک زمان مجاز [1].
زمان مجاز از روی طول مسیر و سرعتی که مقررات برای هر نوع مسابقه تعیین کرده محاسبه میشود [1]. اگر سوارکار از آن بگذرد، امتیاز منفی میگیرد. حداکثر زمان دو برابر زمان مجاز است و گذشتن از آن به حذف میانجامد [1].
امتیاز منفی در پرش با اسب: جدول A
«جدول A» رایجترین روش داوری است. مقررات FEI در این جدول برای هر خطا امتیاز منفی مشخصی تعیین کرده است [1]:
| خطا | نتیجه |
|---|---|
| نخستین سرپیچی اسب (امتناع، فرار از مانع و مانند آن) | ۴ امتیاز منفی [1] |
| انداختن مانع | ۴ امتیاز منفی [1] |
| خطا در مانع آب | ۴ امتیاز منفی [1] |
| گذشتن از زمان مجاز | ۱ امتیاز منفی برای هر ثانیهی آغازشده [1] |
| افتادن اسب یا سوارکار | حذف [1] |
| دومین سرپیچی | حذف [1] |
| گذشتن از حداکثر زمان | حذف [1] |
| خروج از مسیر که اصلاح نشود | حذف [1] |
| کمک غیرمجاز | حذف [1] |
نکتهی مهم ویرایش ۲۰۲۶ مقررات: در جدول A دومین سرپیچی به حذف میانجامد [1]. پس اسبی که دو بار جلوی مانع بایستد یا از کنار آن فرار کند، مسابقه را تمامشده میبیند.
انداختن مانع یعنی چه؟ طبق مقررات، وقتی بر اثر اشتباه سوارکار و اسب، تمام یا بخشی از قسمت بالای همان صفحهی عمودی مانع بیفتد، حتی اگر قسمت افتاده در میانهی راه به بخش دیگری از مانع گیر کند، یا دستکم یکی از دو سر آن دیگر روی تکیهگاهش نباشد، مانع انداخته شده است [1].
سرپیچی چیست؟ مقررات چهار حالت را سرپیچی میشمارد: امتناع، فرار از مانع، مقاومت، و چرخیدن اسب در یک دایره یا چند دایره در هر جای مسیر و به هر دلیل [1]. امتناع یعنی اسب جلوی مانعی که باید بپرد بایستد، چه آن را بیندازد یا جابهجا کند و چه نه [1].
جدول C: وقتی خطا به ثانیه تبدیل میشود
در برخی مسابقهها از «جدول C» استفاده میشود. در این روش خطا بهجای امتیاز منفی به ثانیه تبدیل و به زمان سوارکار افزوده میشود، یا به حذف میانجامد [1]. برای انداختن مانع در مسابقههای فضای باز معمولاً چهار ثانیه و در مسابقههای سالن سرپوشیده سه ثانیه افزوده میشود [1].
جدول C زمان مجاز ندارد، اما حداکثر زمان دارد: سه دقیقه اگر طول مسیر ۶۰۰ متر یا بیشتر باشد، و دو دقیقه اگر کوتاهتر باشد [1].
جامپآف و گرندپری
جامپآف دور اضافهای است برای جدا کردن برنده از میان کسانی که همامتیاز شدهاند. طبق مقررات FEI، اگر در برنامهی مسابقه پیشبینی شده باشد، جامپآف وقتی برگزار میشود که بیش از یک ترکیب سوارکار و اسب در دور یا دورهای مقدماتی هیچ امتیاز منفی نگرفته باشند، یا چند ترکیب در جایگاه اول مساوی باشند، یا در مسابقات قهرمانی و بازیها برای جایگاههای سکو مساوی شده باشند [1].
مقررات میگوید هیچ مسابقهای نمیتواند بیش از یک جامپآف داشته باشد، مگر جایی که خود مقررات استثنا کرده باشد [1]. گرندپری به یکی از این شکلها برگزار میشود: یک دور با جامپآف زمانی؛ دو دور (یکسان یا متفاوت) با جامپآف زمانی؛ یا دو دور که دور دوم زمانی است [1].
انواع مانع در پرش با اسب
- مانع عمودی: مانعی که فقط ارتفاع را میآزماید؛ چوبها یا تختهها در یک صفحهی عمودی و بدون پهنا چیده شدهاند [1].
- مانع پهن: مانعی که هم ارتفاع و هم پهنا را میآزماید و فقط یک چوب در پشت دارد؛ اکسر و تریپلبار از این دستهاند [1].
- مانع آب: برای اینکه مانعی مانع آب نامیده شود، نباید جلو، وسط یا پشت آب مانع دیگری باشد و پهنای آب باید بیش از ۲ متر باشد [1]. اگر پای اسب یا نعلش به نوار لبهی آب بخورد و رد بگذارد، یا اسب با یک یا چند پا به آب بزند، خطای مانع آب ثبت میشود [1].
- لیورپول: اگر زیر، جلو یا پشت یک مانع آب گذاشته شود، کل پهنای مانع با آب نباید از دو متر بیشتر شود؛ این مانع را لیورپول مینامند [1].
- ترکیبها: گروهی از دو یا چند مانع با فاصلهی کمینه هفت و بیشینه ۱۲ متر که هر جزء آن باید جداگانه و پشت سر هم پریده شود، بیآنکه اسب دور یکی از اجزا بچرخد [1]. اگر اسب در ترکیب امتناع کند یا فرار کند، باید همهی اجزای ترکیب را دوباره بپرد، مگر ترکیب بسته یا نیمهبسته باشد [1].
مقررات برای ارتفاع و پهنا سقف مطلق گذاشته است: هیچ مانعی نباید بلندتر از ۱٫۷۰ متر باشد، جز در مسابقههای «ششمانع» و «پویسانس» [1]؛ پهنای مانع پهن نباید از ۲ متر و پهنای تریپلبار از ۲٫۲۰ متر بیشتر شود [1]؛ مانع آب حداکثر ۴ متر پهنا دارد [1]؛ و در مسابقههای سالن سرپوشیده ارتفاع مانع هرگز نباید از ۱٫۶۵ متر بیشتر شود، باز هم جز در ششمانع و پویسانس [1].
زمین مسابقه هم اندازهی کمینه دارد: میدان سرپوشیده دستکم ۱۲۰۰ مترمربع با عرض کمینهی ۲۵ متر در ضلع کوتاه، و میدان روباز دستکم ۴۰۰۰ مترمربع با عرض کمینهی ۵۰ متر [1].
سطحهای بینالمللی پرش: CSI یکستاره تا پنجستاره
رویدادهای بینالمللی پرش طبق مقررات FEI به چهار دسته تقسیم میشوند: رویدادهای بینالمللی (CSI)، رویدادهای بینالمللی رسمی (CSIO)، مسابقات قهرمانی، و بازیهای چندرشتهای [1]. CSI و CSIO هر کدام پنج سطح ستارهای دارند، از یکستاره تا پنجستاره که بالاترین است؛ سطح بر پایهی ارتفاع مانعها، دشواری فنی مسیر و مجموع جایزه تعیین میشود [1].
| سطح CSI | کمینه و بیشینهی ارتفاع مانع |
|---|---|
| CSI1* | ۱٫۰۰ تا ۱٫۴۰ متر [1] |
| CSI2* | ۱٫۲۰ تا ۱٫۴۵ متر [1] |
| CSI3* | ۱٫۲۰ تا ۱٫۶۰ متر [1] |
| CSI4* | ۱٫۳۰ تا ۱٫۶۰ متر [1] |
| CSI5* | ۱٫۴۰ تا ۱٫۶۰ متر [1] |
در همهی رویدادهای پنجستاره، برنامهی مسابقه باید ارتفاع ۱٫۶۰ متر را برای گرندپری اعلام کند [1]؛ فقط گرندپری پایانی یک سری مسابقهی مورد تأیید FEI میتواند ۱٫۶۵ متر باشد [1]. سطحهایی که در مسابقههای داخلی ایران با حروف (E، D، C، B، A) یا با نامهای تمرینی و مبتدی میشنوید نامگذاری FEI نیست؛ معنای هرکدام را در صفحهی سطحهای پرش با اسب توضیح دادهایم.
اسب و سوارکار از چند سالگی میتوانند مسابقه بدهند؟
مقررات FEI برای اسبها کمینهی سن تعیین کرده است و این سن با سطح رویداد بالا میرود [1]. برای حساب سن، اسبهای نیمکرهی شمالی تاریخ تولد رسمی یکم ژانویه دارند؛ یعنی همهی کرههای یک سال در آغاز سال بعد یکساله شمرده میشوند [1].
| رویداد | کمینهی سن اسب |
|---|---|
| بازیهای المپیک، مسابقات جهانی، فینال جام جهانی | ۹ سال [1] |
| بازیهای قارهای، قهرمانی قارهای بزرگسالان | ۸ سال [1] |
| CSI و CSIO سه تا پنجستاره، مرحلههای جام جهانی، قهرمانی قارهای جوانان و نوجوانان | ۷ سال [1] |
| CSI و CSIO یک و دوستاره و رویدادهای ویژهی جوانان، نوجوانان، کودکان، پونی، پیشکسوتان و آماتورها | ۶ سال [1]؛ اگر ارتفاع مانع ۱٫۴۰ متر یا بیشتر باشد ۷ سال [1] |
برای سوارکار هم مقررات پلهپله اجازه میدهد [1]:
- از سالی که سوارکار ۱۲ ساله میشود، میتواند در CSI و CSIO یک تا پنجستاره شرکت کند، به شرط اینکه ارتفاع مانع در دور نخست از ۱٫۳۰ متر بیشتر نباشد [1].
- از سالی که ۱۴ ساله میشود، در همهی مسابقههای CSI یکستاره، و در CSI دو تا پنجستاره با ارتفاع دور نخست تا ۱٫۴۰ متر [1].
- از سالی که ۱۶ ساله میشود، در همهی مسابقههای CSI و CSIO یک تا پنجستاره [1].
- پیش از سالی که ۱۸ ساله میشود، اجازهی شرکت در بازیهای المپیک، گرندپری رویدادهای سه تا پنجستاره، جام جهانی، مسابقهی قدرت و مهارت و دربی را ندارد [1].
گروههای سنی سوارکاران در پرش طبق همین مقررات چنین است: کودکان از سال ۱۲ سالگی تا پایان سال ۱۴ سالگی [1]؛ پونیسواران از سال ۱۲ تا پایان سال ۱۶ سالگی [1]؛ نوجوانان از سال ۱۴ تا پایان سال ۱۸ سالگی [1]؛ جوانان از سال ۱۶ تا پایان سال ۲۱ سالگی [1]؛ ردهی زیر ۲۵ سال از سال ۱۶ تا پایان سال ۲۵ سالگی [1]؛ و پیشکسوتان از سالی که ۴۵ ساله میشوند [1].
ایمنی: کلاه ایمنی همیشه
مقررات FEI یک قاعدهی بیاستثنا دارد: هر کسی که سوار اسب است باید همیشه کلاه ایمنی بستهشده بر سر داشته باشد [1]. عبارت مقررات «در همهی زمانها» است؛ یعنی قاعده به لحظهی مسابقه محدود نیست و هر زمانی را که فرد سوار اسب است در بر میگیرد [1].
اگر میخواهید پرش با اسب را شروع کنید
این راهنما برنامهی تمرینی پیشنهاد نمیکند، چون برای آموزش گامبهگام پرش منبع رسمیای که بتوانیم به آن ارجاع دهیم در دست نداشتیم. آنچه مقررات روشن کرده این است که مسابقهی رسمی برای سوارکار سن کمینه و سقف ارتفاع دارد و برای اسب هم سن کمینه [1]. پس قدم اول، یادگرفتن سوارکاری پایه زیر نظر مربی باشگاه است و قدم بعد، شناختن قوانین داوری که در همین صفحه آمد.
اگر میخواهید بدانید سطحهایی مثل «تمرینی»، «مبتدی» یا «C» در مسابقههای داخلی یعنی چه، صفحهی سطحهای پرش با اسب را ببینید. و اگر میخواهید پرش را با دو رشتهی دیگر مقایسه کنید، راهنمای درساژ و استقامت از صفحهی ورزشهای سوارکاری در دسترس است.
پرسشهای رایج
پرش با اسب چیست؟
پرش با اسب مسابقهای است که سوارکار و اسب را روی مسیری از مانعها میآزماید؛ برنده کمترین امتیاز منفی را میگیرد و بسته به نوع مسابقه سریعترین زمان یا بیشترین امتیاز را دارد [1].
در پرش با اسب انداختن مانع چند امتیاز منفی دارد؟
در جدول A انداختن مانع ۴ امتیاز منفی دارد [1]؛ نخستین سرپیچی و خطای مانع آب هم هرکدام ۴ امتیاز منفی است و برای هر ثانیهی آغازشده بیش از زمان مجاز ۱ امتیاز منفی داده میشود [1].
چه چیزی در پرش با اسب باعث حذف میشود؟
طبق جدول A، افتادن اسب یا سوارکار، دومین سرپیچی، گذشتن از حداکثر زمان، خروج اصلاحنشده از مسیر و کمک غیرمجاز به حذف میانجامد [1].
جامپآف در پرش با اسب چیست؟
جامپآف دور اضافهای است که اگر در برنامه پیشبینی شده باشد، میان ترکیبهای بیخطا یا همامتیاز در جایگاه اول برگزار میشود؛ هر مسابقه حداکثر یک جامپآف دارد مگر مقررات استثنا کرده باشد [1].
بلندترین مانع در پرش با اسب چند متر است؟
طبق مقررات FEI هیچ مانعی نباید از ۱٫۷۰ متر بلندتر باشد، جز در مسابقههای ششمانع و پویسانس [1]؛ گرندپری پنجستاره ۱٫۶۰ متر است [1].
سوارکار از چند سالگی میتواند در مسابقهی بینالمللی پرش شرکت کند؟
از سالی که ۱۲ ساله میشود با سقف ارتفاع ۱٫۳۰ متر در دور نخست، از ۱۴ سالگی تا ۱٫۴۰ متر، و از ۱۶ سالگی در همهی مسابقههای CSI [1]؛ المپیک و گرندپری سه تا پنجستاره پیش از سال ۱۸ سالگی ممنوع است [1].
اسب پرش باید چند ساله باشد؟
کمینهی سن اسب از ۶ سال در رویدادهای یک و دوستاره تا ۹ سال در المپیک و مسابقات جهانی است [1]؛ اگر ارتفاع مانع ۱٫۴۰ متر یا بیشتر باشد، کمینه ۷ سال است [1].
آیا زنان و مردان در پرش با اسب با هم مسابقه میدهند؟
بله. FEI میگوید در پرش، مانند همهی رشتههای سوارکاری، مردان و زنان در مسابقههای انفرادی و تیمی با شرایط برابر رقابت میکنند [2].
منابع
- FEI Jumping Rules — Fédération Equestre Internationale (FEI)
- Welcome to Jumping — Fédération Equestre Internationale (FEI)
- FEI History — Fédération Equestre Internationale (FEI)