درساژ چیست؟ راهنمای سادهی ورزش درساژ
بهروزرسانی: — نوشتهی تحریریهی چهار نعل بر پایهی منابع زیر
درساژ ورزشی است که در آن اسب و سوارکار یک «آزمون» از پیش تعیینشده را از حفظ اجرا میکنند و داوران هر حرکت را نمره میدهند؛ FEI آن را بالاترین جلوهی آموزش اسب و هنریترین ورزش سوارکاری مینامد [3]. هدف درساژ، طبق راهنمای داوری FEI، پرورش اسب به ورزشکاری شاد و آرام از راه آموزشی هماهنگ است، اسبی نرم و منعطف و در عین حال مطمئن و گوشبهفرمان که با سوارکار به تفاهم کامل میرسد [2]. این راهنما توضیح میدهد درساژ چیست، زمین و داوری آن چگونه است، گامها و حرکتهای اصلی چه معنایی دارند و درساژ چه تفاوتی با پرش دارد.
درساژ چیست؟
در پاسخ به پرسش «درساژ چیست»: فدراسیون بینالمللی سوارکاری درساژ را «بالاترین جلوهی آموزش اسب» مینامد و آن را هنریترین ورزش سوارکاری میداند که ریشهاش را میتوان تا یونان باستان دنبال کرد [3]. در مسابقهی درساژ همهی آزمونها از حفظ اجرا میشوند و از الگوی ثابتی از حرکتها پیروی میکنند؛ تنها استثنا «فریاستایل» است که برای هر اسب جداگانه طراحی و همراه با موسیقی اجرا میشود [3].
راهنمای داوری درساژ FEI هدف این رشته را چنین بیان میکند: پرورش اسب به ورزشکاری شاد و در وضعیت جسمی و روانی خوب، از راه آموزشی هماهنگ؛ اسبی آرام، نرم، رها و منعطف، و در عین حال مطمئن، هوشیار و مشتاق که به تفاهم کامل با سوارکار برسد [2]. به همین دلیل در درساژ آنچه داوری میشود فقط درستی حرکت نیست، بلکه کیفیت آن هم هست: اسبی که حرکت را با تنش انجام دهد نمرهی کمتری میگیرد.
همین راهنما بر یک اصل پایه تأکید دارد: منظم بودن گامها در درساژ بنیادی است [2]. یعنی پیش از هر حرکت پیچیده، اسب باید راه رفتن، یورتمه و تاخت را با ریتم یکنواخت و درست انجام دهد.
تاریخچهی کوتاه درساژ در مسابقههای جهانی
طبق مقررات درساژ FEI، فدراسیون در سال ۱۹۲۹ رویداد بینالمللی درساژ را بنا گذاشت تا «هنر سوارکاری» را از سوءاستفادهها حفظ کند و اصول آن را دستنخورده به نسلهای بعدی سوارکاران برساند [1].
- ۱۹۱۲: سوارکاری با سه رشتهی پرش، درساژ و سهروزه به المپیک استکهلم پیوست [4].
- ۱۹۵۲: زنان برای نخستین بار در کنار مردان در درساژ المپیک شرکت کردند [4].
- ۱۹۶۶: نخستین مسابقات جهانی درساژ در برن برگزار شد [4].
- ۱۹۸۴: جام جهانی درساژ FEI راهاندازی شد [4].
مقررات امروز هم برگزاری مسابقهی جداگانه برای مردان و زنان را مجاز نمیداند [1]؛ زن و مرد در درساژ در یک رده رقابت میکنند.
زمین درساژ، حرفها و جای داوران
زمین درساژ در مسابقههای FEI مستطیلی صاف و هموار به طول ۶۰ متر و عرض ۲۰ متر است و سطح آن باید عمدتاً ماسه باشد [1]. دور تا دور زمین حرفهایی نصب میشود که حدود ۵۰ سانتیمتر بیرون از حصار قرار دارند و باید بهروشنی دیده شوند [1]. این حرفها نقطههای آغاز و پایان هر حرکت را در آزمون مشخص میکنند؛ مثلاً آزمون میگوید از کدام حرف یورتمه را شروع کن و در کدام حرف به راه رفتن برگرد.
داوران دور زمین مینشینند: داور اصلی در C روی امتداد خط میانی، دو داور در M و H در ۲٫۵ متری داخل امتداد ضلعهای بلند، و دو داور کناری در B و E بیرون از ضلعهای بلند [1]. به این ترتیب هر حرکت از چند زاویه دیده میشود.
در سطحهای پایینتر مسابقههای ملی، زمین کوچکتر هم به کار میرود. برای نمونه، راهنمای داوری درساژ بریتانیا آزمونهای مقدماتی را در زمین ۲۰ در ۴۰ متر و آزمونهای سطح پریلیمیناری، المنتری و مدیوم را در زمینهای ۲۰ در ۴۰ و ۲۰ در ۶۰ متر نشان میدهد [5].
سه گام اصلی: راه رفتن، یورتمه و تاخت
- راه رفتن (قدم): گامی چهارضربی و منظم با هشت مرحلهی متفاوت که هیچ لحظهی معلق ماندن در هوا ندارد. انواع آن راه رفتن جمع، متوسط، کشیده و آزاد است [2].
- یورتمه: گامی دوضربی که در آن پاهای قطری با هم حرکت میکنند (دست چپ با پای راست و برعکس)، در چهار مرحله و با یک لحظهی معلق ماندن. انواع آن یورتمهی جمع، کاری، بلند کردن گامها، متوسط و کشیده است [2].
- تاخت: گامی سهضربی در شش مرحله؛ مثلاً در تاخت به راست، ترتیب گامها پای عقب چپ، سپس همزمان پای عقب راست و دست چپ، سپس دست راست است و بعد لحظهای که هر چهار پا در هواست [2].
«یورتمهی کاری» گامی میان یورتمهی جمع و متوسط است، برای اسبی که آموزشش هنوز برای حرکتهای جمع کافی نیست [2]. در آزمون اسبهای چهارساله هم «بلند کردن گامها» خواسته میشود؛ حالتی میان یورتمهی کاری و متوسط برای اسبی که هنوز به یورتمهی متوسط نرسیده است [2]. در مسابقههای FEI همهی یورتمهها نشسته اجرا میشود، مگر آزمون چیز دیگری بگوید [2].
حرکتهای درساژ به زبان ساده
حرکتهای درساژ را راهنمای داوری FEI تعریف کرده است. اینها رایجترین آنهاست:
- لگییلد (کنارروی): اسب تقریباً صاف است و فقط سرش کمی به سمت مخالف جهت حرکت خم میشود؛ در مسابقههای FEI کودکان و اسبهای پنجساله در یورتمهی کاری اجرا میشود. راهنما میگوید این حرکت باید پیش از کار جمع در آموزش اسب گنجانده شود [2].
- شولدر-این: در یورتمهی جمع اجرا میشود؛ اسب با خمیدگی ملایم و یکنواخت دور پای داخلی سوارکار و با زاویهی ثابت حدود ۳۰ درجه حرکت میکند [2].
- هافپس (نیمگذر): گونهای از تراورس که روی خط مورب اجرا میشود، در یورتمهی جمع یا تاخت جمع [2].
- تاخت معکوس: حرکتی برای تعادل و صاف کردن اسب که باید در حالت جمع اجرا شود؛ اسب با ترتیب درست گامها اما با دست بیرونی جلو میتازد [2].
- تعویض سادهی پا: گذر مستقیم از تاخت به راه رفتن، سه تا پنج قدم روشن، و بلافاصله تاخت با دست دیگر [2].
- تعویض پرندهی پا: تعویض دست تاخت در یک گام، بهطوری که دستها و پاها همزمان عوض شوند [2].
- عقبروی: حرکت قطری رو به عقب با ریتم دوضربی، بدون لحظهی معلق ماندن [2].
امتیازدهی در درساژ: نمرهی ۰ تا ۱۰ و درصد نهایی
هر حرکت آزمون را هر داور جداگانه از صفر تا ده نمره میدهد؛ صفر کمترین و ده بیشترین نمره است [1]. معنای نمرهها در مقررات چنین است [1]:
| نمره | معنا |
|---|---|
| ۱۰ [1] | عالی [1] |
| ۹ [1] | خیلی خوب [1] |
| ۸ [1] | خوب [1] |
| ۷ [1] | نسبتاً خوب [1] |
| ۶ [1] | رضایتبخش [1] |
| ۵ [1] | کافی [1] |
| ۴ [1] | ناکافی [1] |
| ۳ [1] | نسبتاً بد [1] |
| ۲ [1] | بد [1] |
| ۱ [1] | خیلی بد [1] |
| ۰ [1] | اجرا نشده [1] |
داور میتواند نیمنمرههای ۰٫۵ تا ۹٫۵ را هم بدهد [1]. پس از پایان اجرا، یک «نمرهی کلی» برای هماهنگی و نمایش «مقیاس آموزش» داده میشود [1]. نمرهی کلی و برخی حرکتهای دشوار ضریب دارند که FEI آن را تعیین میکند [1]. در همهی مسابقهها برنده کسی است که بیشترین درصد کل را به دست آورد [1].
اگر سوارکار مسیر آزمون را اشتباه برود، مثلاً جای نادرستی بپیچد یا حرکتی را جا بیندازد، داور C با زدن زنگ به او هشدار میدهد [1].
مقیاس آموزش در درساژ
مقررات FEI از «مقیاس آموزش» نام میبرد و نمرهی کلی را به نمایش آن گره میزند [1]، اما پلههای آن را فهرست نمیکند. راهنمای داوران درساژ بریتانیا این پلهها را چنین نام میبرد [5]:
طبق همین راهنما، در سطح پریلیمیناری اسب و سوارکار پلههای نخست، یعنی ریتم، نرمی و تماس، را پایه میگذارند و در سطح المنتری همهی پلهها تا آغاز جمع بودن دیده میشود [5]. توضیح هر سطح را در صفحهی سطوح درساژ آوردهایم.
آزمونها و سطحهای بینالمللی
هر مسابقهی درساژ آزمون خودش را دارد. آزمونهای رسمی زیر نظر FEI منتشر میشوند و بدون تأیید FEI به هیچ وجه نمیتوان آنها را تغییر داد یا ساده کرد [1]. رویدادهای بینالمللی درساژ از CDI یکستاره تا CDI پنجستاره درجهبندی میشوند و ردههای دیگری مانند CDIO، رویداد اسبهای جوان، آماتورها، مسابقات قهرمانی و بازیها هم دارند [1].
سطحهایی که در مسابقههای داخلی میشنوید، مانند 1D، 1C، پریلیمیناری، المنتری، مدیوم و سنیور، در صفحهی سطوح درساژ توضیح داده شدهاند؛ همراه با برچسبی که نشان میدهد توضیح هر سطح از کدام مقررات آمده است [1].
سن سوارکار و اسب، و قد اسب
- سوارکار از آغاز سالی که ۱۶ ساله میشود میتواند در مسابقههای بینالمللی درساژ بزرگسالان شرکت کند [1].
- اسب در آزمونهای CDI یکستارهی بزرگسالان دستکم ۷ ساله و از CDI دوستاره به بالا دستکم ۸ ساله است [1].
- اسب در آزمونهای نوجوانان، کودکان و پونیسواران دستکم ۶ ساله، در آزمونهای جوانان دستکم ۷ ساله و در آزمونهای زیر ۲۵ سال دستکم ۸ ساله است [1].
- برای اسبهای پنج، شش و هفتساله ردههای سنی جداگانه برگزار میشود [1].
- اسب (نه پونی) در همهی سطحها باید ارتفاعی بیش از ۱٫۴۸ متر از جدوگاه، بدون نعل، داشته باشد [1].
تفاوت درساژ و پرش
تفاوت درساژ و پرش در روش داوری است. در درساژ داوران کیفیت هر حرکت را از صفر تا ده نمره میدهند و برنده بیشترین درصد را دارد [1]. در پرش، برنده کمترین امتیاز منفی را دارد (برای انداختن مانع، امتناع یا گذشتن از زمان مجاز) و سپس سریعترین زمان یا بیشترین امتیاز را [6]. به زبان ساده: درساژ «چگونه» انجام دادن را میسنجد و پرش «بیخطا و بهموقع» انجام دادن را.
| ویژگی | درساژ | پرش |
|---|---|---|
| معیار برنده | بیشترین درصد کل [1] | کمترین امتیاز منفی، سپس زمان یا امتیاز [6] |
| زمین | ۶۰ در ۲۰ متر در FEI [1] | روباز دستکم ۴۰۰۰ مترمربع [6] |
| مسیر | آزمون ثابت که از حفظ اجرا میشود [3] | مسیری از مانعهای افتادنی [6] |
اگر میخواهید درساژ را شروع کنید
درساژ بریتانیا نردبان مسابقههایش را از سطح «اینترو» شروع میکند که آزمونش فقط در راه رفتن و یورتمه است؛ «پریلیم» نخستین سطحی است که تاخت در آن وارد میشود [7]. این نمونه نشان میدهد که آغاز درساژ ساده است: پیش از هر چیز، راه رفتن و یورتمهی منظم.
راهنمای داوری FEI هم میگوید کنارروی در راه رفتن یا یورتمهی کاری باید پیش از آنکه اسب آمادهی کار جمع باشد در آموزشش گنجانده شود [2]. این راهنما برنامهی تمرینی پیشنهاد نمیکند؛ برای آموزش، مربی باشگاه بهترین راهنماست.
پرسشهای رایج
درساژ چیست؟
درساژ ورزشی است که اسب و سوارکار آزمونی از پیش تعیینشده را از حفظ اجرا میکنند و داوران هر حرکت را نمره میدهند؛ FEI آن را بالاترین جلوهی آموزش اسب مینامد [3].
تفاوت درساژ و پرش چیست؟
در درساژ داوران هر حرکت را از صفر تا ده نمره میدهند و برنده بیشترین درصد را دارد [1]؛ در پرش برنده کمترین امتیاز منفی و سپس بهترین زمان یا امتیاز را دارد [6].
امتیازدهی درساژ چگونه است؟
هر داور هر حرکت را از ۰ تا ۱۰ نمره میدهد و نیمنمره هم مجاز است [1]؛ پس از اجرا یک نمرهی کلی برای هماهنگی داده میشود و برنده بیشترین درصد کل را دارد [1].
زمین درساژ چند متر است؟
زمین مسابقههای FEI ۶۰ متر طول و ۲۰ متر عرض دارد [1]؛ در سطحهای پایینتر ملی، مثلاً در بریتانیا، زمین ۲۰ در ۴۰ متر هم به کار میرود [5].
اسب درساژ باید چه قدی داشته باشد؟
طبق مقررات درساژ FEI، اسب (نه پونی) در همهی سطحها باید ارتفاعی بیش از ۱٫۴۸ متر از جدوگاه، بدون نعل، داشته باشد [1].
فریاستایل درساژ چیست؟
فریاستایل تنها آزمون درساژ است که الگوی ثابت ندارد؛ برای هر اسب جداگانه طراحی و با موسیقی اجرا میشود [3].
آیا زنان و مردان در درساژ با هم رقابت میکنند؟
بله. مقررات درساژ FEI برگزاری مسابقهی جداگانه برای مردان و زنان را مجاز نمیداند [1].
منابع
- FEI Dressage Rules — Fédération Equestre Internationale (FEI)
- FEI Dressage Judging Manual — Fédération Equestre Internationale (FEI)
- Welcome to Dressage — Fédération Equestre Internationale (FEI)
- FEI History — Fédération Equestre Internationale (FEI)
- Judges' Quick Reference Guide — British Dressage
- FEI Jumping Rules — Fédération Equestre Internationale (FEI)
- Competing FAQ — British Dressage