اسب آخالتکه (Akhal-Teke)
به‌روزرسانی: — نوشته‌ی تحریریه‌ی چهار نعل بر پایه‌ی منابع زیر
معرفی اسب آخالتکه (Akhal-Teke)
اسب آخال تکه نژادی از ترکمنستان است که به سرعت، استقامت، هوش و درخشش فلزی موی بدنش شهرت دارد و به همین سبب «اسب طلایی» هم نامیده می‌شود. نژاد آخال تکه خویشاوند نزدیک اسب ترکمن است و در ایران آخالتکه را بیشتر تیرهای از اسب ترکمن میدانند. این راهنما خاستگاه، رابطه با اسب ترکمن، رنگ طلایی، ظاهر، استقامت، خلق‌وخو، بیماری‌های ارثی، نگهداری و فهرست بررسی پیش از خرید را یک‌جا آورده است.
قیمت اسب آخالتکه
در حال حاضر آگهی فعال کافی برای اعلام محدوده‌ی قیمت اسب آخالتکه در چهار نعل ثبت نشده است؛ چهار نعل عدد برآوردی نمی‌نویسد.
خاستگاه نژاد آخال تکه
آخال تکه نژادی ترکمن است که در واحههای دامنه‌ی شمالی رشته‌کوه کپه‌داغ، در ترکمنستان امروز، شکل گرفت [1]. اسب در زندگی ایل‌های ترکمن ارزشمندترین دارایی بود: ایل‌ها اسب‌هایشان را با گزینش دقیق پرورش می‌دادند و شجره‌ی آن‌ها را سینه‌به‌سینه و به‌صورت شفاهی نگه می‌داشتند [1]. شیوه‌ی نگهداری هم ویژه بود؛ نریان‌ها را کنار چادر می‌بستند و با چند لایه نمد می‌پوشاندند تا موی بدنشان کوتاه و براق بماند [1].
نیاکان این اسب‌ها در منابع تاریخی با نام‌های گوناگون آمده‌اند و ردیابی دقیق تبارشان دشوار است، چون تا چند قرن پیش «نژاد» به معنای امروزی وجود نداشت و اسب‌ها را با تیره و تیپ محلی می‌شناختند [1]. اسبهایی از این تبار در چین باستان «اسب آسمانی» خوانده می‌شدند و روس‌ها آن‌ها را «ارغماق» می‌نامیدند [1].
امروز آخالتکه در ترکمنستان، روسیه و آسیای میانه، اروپا، آمریکای شمالی و جنوبی و استرالیا پرورش داده می‌شود [1]. در ترکمنستان سازمان جداگانه‌ای مسئول پرورش و آموزش این اسب‌هاست و آخرین یکشنبه‌ی ماه آوریل «روز اسب ترکمن» جشن گرفته می‌شود [1].
آخال تکه یعنی چه؟
نام این نژاد از دو بخش ساخته شده است: «آخال» نام رشته‌واحه‌هایی در دامنه‌ی شمالی کپه‌داغ است و «تکه» نام ایلی از ترکمن‌ها که در این واحه‌ها زندگی می‌کردند [1]. پس آخالتکه یعنی «اسب ایل تکه در آخال». این نام را پس از پیوستن منطقه به امپراتوری روسیه بر این اسب‌ها گذاشتند و پیش از آن، اسب‌ها با نام‌های محلی و تیرهای شناخته می‌شدند [1].
در فارسی این نام را به چند شکل می‌نویسند: «آخالتکه»، «آخال تکه» و بدون کلاه، «اسب اخال تکه». همه یک نژادند. در فهرست نژادهای چهار نعل این نژاد با نام «آخالتکه (Akhal-Teke)» ثبت شده است.
آخال تکه و اسب ترکمن ایران: یک نژاد یا دو نژاد؟
آخالتکه احتمالاً از نسل اسب کهن‌تری است که «اسب ترکمن» نامیده می‌شود و برخی آن دو را یک نژاد میدانند [1]. یموت، گوکلان و نخورلی هم تیره‌ها یا نژادهایی با ریشه‌ی ترکمن‌اند و برخی تاریخ‌نگاران همهی آن‌ها را تیرههای یک نژاد می‌شمارند [1].
در ایران، پژوهشگران اسب ترکمن را یک نژاد با چند تیره یا اکوتیپ توصیف می‌کنند: یموت، آخالتکه و جرگلان (گوکلان) [4]. به همین دلیل خریدار ایرانی آگهی‌هایی مثل «اسب ترکمن آخال تکه» می‌بیند. در ترکمنستان و دفترهای نژادی بینالمللی اما آخالتکه نژادی مستقل با دفتر نژادی بسته‌ی خودش است [1].
نتیجه‌ی عملی برای خریدار: اسبی که در ایران با مدارک اسب ترکمن ثبت شده، در چهار نعل زیر «ترکمن» آگهی می‌شود و اسبی که مدارک دفتر نژادی آخالتکه دارد، زیر «آخالتکه». تاریخچه، تیره‌ها و وضعیت ثبت اسب ترکمن در ایران را در راهنمای اسب ترکمن آورده‌ایم [5].
اسب آخال تکه طلایی و راز درخشش فلزی
شناخته‌شده‌ترین ویژگی این نژاد درخشش فلزی موی بدن است. این درخشش در رنگ سمند (دان) جلوهای طلایی میسازد و همین، نام «اسب طلایی» را برای این نژاد آورده است [1]. پس اسب آخال تکه طلایی نام یک نژاد جداگانه نیست؛ آخال‌تکه‌ای است که رنگ پایه‌اش سمند یا کرم است و درخشش فلزی نژاد، آن را طلایی نشان می‌دهد. برخی گفته‌اند این رنگ در بیابان استتار خوبی بوده است [1].
رنگ‌های این نژاد تنوع زیادی دارند [1]:
| رنگ | سهم تقریبی در نژاد |
|---|---|
| کهر | حدود ۴۰ درصد |
| سمند (دان) | حدود ۲۲ درصد |
| سیاه | حدود ۱۲ درصد |
| کرند | حدود ۱۱ درصد |
| خاکستری، کرم و زرد | بقیه |
آخال‌تکه‌ی سیاه و آخال‌تکه‌ی سفید هم در جست‌وجوها زیاد دیده می‌شوند. سیاه یکی از رنگ‌های رایج نژاد است؛ «سفید» در بیشتر موارد خاکستری‌ای است که با بالا رفتن سن روشن شده، یا رنگ کرم روشن. رنگ و درخشش را هرگز جایگزین بررسی مدارک و سلامت نکنید.
ظاهر و اندام اسب آخال تکه
آخالتکه اسبی میان‌قد است: قدش از جدوگاه معمولاً حدود ۱۴۴ تا ۱۶۰ سانتیمتر و وزنش حدود ۴۳۰ تا ۵۰۰ کیلوگرم است [1]. ظاهرش را از دور می‌شود شناخت [1]:
- سر ظریف با نیم‌رخ صاف یا کمی برآمده و گوش‌های بلند
- چشم‌های بادامی‌شکل یا به اصطلاح «کلاه‌دار»
- گردن بلند و افراشته
- پشت بلند با عضله‌ی کم و کپل صاف
- شانه‌های شیب‌دار و پوست نازک
- یال و دم کم‌پشت
این اندام لاغر و کشیده، که به چشم ناآشنا گاهی «لاغری» به نظر می‌رسد، ساختار طبیعی نژاد است و با کم‌غذایی فرق دارد. کیفیت اسب‌ها را مدیر دفتر نژادی بر پایه‌ی تیپ، اندام، شجره، کیفیت کره‌ها و موفقیت ورزشی در رده‌های «ممتاز»، «درجه‌ی یک» و «درجه‌ی دو» دسته‌بندی می‌کند [1].
استقامت و رشته‌های ورزشی
آخالتکه در سرزمینی شکل گرفت که اسب باید با آب و غذای کم زنده می‌ماند؛ همین سختی، اسبی مقاوم و مناسب ورزش ساخت [1]. نامدارترین نمونه‌ی استقامت این نژاد، سفر گروهی از سوارکاران ترکمن از عشق‌آباد تا مسکو است: حدود چهار هزار کیلومتر در ۸۴ روز، از جمله گذر سه‌روزه از حدود ۳۷۸ کیلومتر بیابان بی‌آب [1]. در همان دوره، آمیخته‌های آخالتکه و تروبرد در این مسیر وضع بدتری از اسب‌های اصیل داشتند و پس از آن، دفتر نژادی کره‌های آمیخته را نپذیرفت [1].
- استقامت: رشته‌ی طبیعی نژاد؛ آخالتکه در ایتالیا هم بیشتر به‌عنوان اسب استقامت وارد شد [3].
- درساژ: نریان آخال‌تکه‌ای به نام «ابسنت» قهرمان درساژ انفرادی المپیک رم شد [1].
- پرش با اسب، سه‌گانه و اسب‌دوانی [1].
آخالتکه بر نژادهای دیگری هم اثر گذاشته است؛ تراکنر و چند نژاد روسی مثل دن و بودیونی از آن خون گرفته‌اند و نریان‌های با تبار ترکمن در پایه‌گذاری تروبرد سهم داشته‌اند [1].
خلق‌وخوی آخال تکه
آخالتکه را باهوش و وفادار به صاحبش میدانند [1]. این اسب «خون‌گرم» است: حساس، تیزواکنش و پرانرژی. بسیاری از سوارکاران میگویند آخالتکه با یک صاحب ثابت پیوند می‌گیرد و به رفتار آرام و پیوسته بهتر پاسخ می‌دهد تا به زور. خشونت یا آموزش ناپیوسته را زود یاد می‌گیرد و فراموش نمی‌کند.
برای سوارکار تازه‌کار، آخال‌تکه‌ی جوان و پرانرژی انتخاب درستی نیست. اگر به این نژاد علاقه دارید، اسب بالغ و آموزش‌دیده‌ای با سابقه‌ی سواری آرام پیدا کنید و جلسه‌های نخست را با مربی بگذرانید.
بیماری‌های ارثی و نکته‌های سلامت
تنوع ژنتیکی آخالتکه در برخی جمعیت‌ها نسبتاً کم گزارش شده و همین نگرانی درباره‌ی افزایش ناقل‌های بیماری‌های ارثی را بالا می‌برد [1]. وضع همهی جمعیت‌ها یکسان نیست: پژوهشی روی تقریباً همهی آخال‌تکه‌های پرورش‌یافته در ایتالیا تنوع ژنتیکی خوب و هم‌خونی کم یافت و مدیریت آن جمعیت را دقیق ارزیابی کرد [3].
| مشکل | چه می‌کند | نکته |
|---|---|---|
| سندرم کره‌ی بی‌مو (NFS) | کره تقریباً بی‌مو با پوست خشک و پوسته‌دار به دنیا می‌آید و زنده نمی‌ماند [2] | علت آن جهشی مغلوب در ژن ST14 است؛ آزمایش ژنتیکی ناقل‌ها را مشخص می‌کند [2] |
| کریپتورکیدی ارثی (نزول نکردن بیضه) | در چند نسل از نریان‌های این نژاد ردیابی شده است [1] | برخی انجمن‌های ملی، نریان مبتلا را از تولید کنار می‌گذارند [1] |
| سندرم وابلر و DSLD | ناهنجاری مهره‌های گردن و تخریب تدریجی رباط آویزان [1] | مانند بسیاری از نژادهای سبک سواری، آخالتکه هم مستعد آن‌ها دانسته می‌شود [1] |
در پژوهشی که جهش NFS را شناسایی کرد، ۲۶ رأس از ۱۹۱ آخال‌تکه‌ی آزمایش‌شده ناقل بودند و هیچ‌یک از ۴۰۰ اسب نژادهای دیگر ناقل نبود [2]. اگر قصد کره‌گیری دارید، جفت‌گیری دو ناقل را با آزمایش ژنتیکی پیشگیری کنید.
آخال تکه در ایران
ترکمن‌صحرا در شمال‌شرق ایران با واحههای آخال همسایه است و ایل‌های ترکمن دو سوی مرز پیشینه‌ی مشترکی در پرورش اسب دارند. به همین دلیل بیشتر اسبهایی که در بازار ایران «آخال تکه» نامیده می‌شوند، اسب ترکمن ایرانی از تیره‌ی آخال‌تکه‌اند [4]، نه اسب وارداتی با مدارک دفتر نژادی ترکمنستان.
پژوهشگرانی که ژنوم اسب‌های ترکمن و کرد ایران را مقایسه کردند، اسب ترکمن را با حرکات ورزشی قدرتمند و استقامت چشمگیر در مسافت‌های طولانی توصیف می‌کنند [4]؛ همان ویژگی‌هایی که آخالتکه به آن‌ها شهرت دارد. در مسابقات و جشنواره‌های اسب ترکمن در ایران هم اسبهایی از تیره‌ی آخالتکه حضور دارند و در آگهی‌ها نام تیره را کنار نام نژاد می‌نویسند. اگر فروشنده‌ای اسب را «آخال‌تکه‌ی خالص» معرفی می‌کند، بپرسید کدام دفتر نژادی آن را ثبت کرده است و نتیجه‌ی آزمایش تعیین والدین را ببینید.
نکته‌های نگهداری و تغذیه
آخالتکه برای زندگی با خوراک و آب کم سازگار شده است [1]، اما این سازگاری دلیلی برای کم‌خوراکی نیست. پایه‌ی جیره را علوفه‌ی خوب بگذارید و کنسانتره را با میزان کار اسب تنظیم کنید؛ اسب پرانرژی‌ای که کار کمی دارد و کنسانتره‌ی زیاد می‌خورد، کنترلش سخت می‌شود. هر تغییر خوراک را تدریجی انجام دهید تا خطر کولیک کم شود.
- پوست نازک و موی کوتاه: آخالتکه در هوای سرد و مرطوب زودتر از نژادهای پرمو سرما می‌خورد؛ پتوی مناسب و جای سرپوشیده لازم است [1].
- حشرات و زخم: پوست نازک در برابر گزش و ساییدگی زین و یراق حساس‌تر است؛ یراق را مرتب بازبینی کنید.
- تحرک روزانه: این نژاد برای حرکت ساخته شده و حبس طولانی در باکس هم رفتارش و هم گوارشش را می‌آزارد.
- تمرین استقامت: در تمرین‌های طولانی آب کافی و جبران املاح را فراموش نکنید.
پیش از خرید اسب آخال تکه چه چیزهایی را بررسی کنیم؟
- مدارک و دفتر نژادی: روشن کنید اسب در کدام دفتر نژادی ثبت شده است: آخالتکه، یا ترکمن ایرانی از تیره‌ی آخالتکه. این دو در چهار نعل گزینه‌های جدایی‌اند.
- تعیین والدین: نتیجه‌ی آزمایش تعیین والدین را بخواهید؛ دفتر نژادی آخالتکه هم برای پذیرش کره، آزمایش خون یا DNA می‌خواهد [1].
- آزمایش NFS: اگر برای کره‌گیری می‌خرید، وضعیت ناقل بودن را بپرسید [2].
- نریان: وضعیت بیضه‌ها را دامپزشک بررسی کند [1].
- معاینهی پیش از خرید: معاینهی بالینی و در صورت نیاز رادیوگرافی توسط دامپزشک مستقل [6].
- سواری آزمایشی: خلق‌وخو را با سطح سوارکاری خودتان بسنجید.
قیمت اسب آخال تکه به مدارک و دفتر نژادی، رنگ، سن، جنسیت، آموزش، سوابق ورزشی و سلامت بستگی دارد. دامنه‌ی قیمت آگهی‌های فعلی را در بخش قیمت همین صفحه ببینید؛ آن بخش از آگهی‌های زنده محاسبه می‌شود و چهار نعل عدد برآوردی نمی‌نویسد.
پرسش‌های رایج
آخال تکه از نژادهای کدام اسب است؟
آخالتکه نژادی ترکمن است که در واحههای آخال در ترکمنستان شکل گرفت و احتمالاً از نسل اسب کهن ترکمن است. در ایران آن را بیشتر تیرهای از اسب ترکمن، کنار یموت و جرگلان، میدانند.
چرا به آخال تکه اسب طلایی میگویند؟
به سبب درخشش فلزی موی بدن که در رنگ سمند جلوهای طلایی میسازد. همهی آخالتکهها طلایی نیستند؛ کهر رایجترین رنگ نژاد است.
فرق آخال تکه با اسب ترکمن چیست؟
در ترکمنستان و دفترهای بینالمللی، آخالتکه نژادی مستقل با دفتر نژادی بسته است. در ایران «ترکمن» نام کل جمعیت است و آخالتکه یکی از تیرههای آن. فرق عملی در مدارک است: اسب در کدام دفتر نژادی ثبت شده است.
قد اسب آخال تکه چقدر است؟
معمولاً حدود ۱۴۴ تا ۱۶۰ سانتیمتر از جدوگاه، با وزن حدود ۴۳۰ تا ۵۰۰ کیلوگرم.
آیا آخال تکه برای سوارکار مبتدی مناسب است؟
آخالتکه باهوش و وفادار است، اما حساس و پرانرژی هم هست. برای مبتدی فقط اسب بالغ، آموزشدیده و آرام مناسب است، همراه با مربی.
پیش از خرید آخال تکه چه آزمایشی لازم است؟
آزمایش تعیین والدین، آزمایش ناقل بودن NFS برای اسبهایی که قرار است مولد شوند و معاینهی دامپزشکی پیش از خرید.
منابع
- Akhal-Teke (history, characteristics, uses and genetic diseases) — Wikipedia
- A Nonsense Variant in the ST14 Gene in Akhal-Teke Horses with Naked Foal Syndrome (Bauer et al., G3) — G3: Genes, Genomes, Genetics
- Genetic variability of Akhal-Teke horses bred in Italy (Cozzi et al., PeerJ) — PeerJ / PMC
- Identification of Genomic Differences Resulting from Selection in Iranian Kurdish and Turkmen Horse Breeds Using Single Nucleotide Polymorphisms (Khanahmadi et al.) — Iranian Journal of Biotechnology
- اسب ترکمن (آخال تکه و یموت) — چهار نعل
- گفتگو با دکتر علی حسینی درباره معاینات قبل از خرید اسب — چهار نعل
نژادهای مرتبط
هزینه‌های دیگر: هزینه پانسیون اسب