چرا خودحملی در همه رشته‌های سوارکاری اهمیت دارد
یک‌بار یک اسب آنگلو-عرب خوش‌اندام و قدرتمند را به‌عنوان اسب مسابقه‌ای امانی امتحان کردم. مربیِ مالک هم برای هدایت این آزمون حضور داشت. در مجموع، این مادیان ورزشکاری شگفت‌انگیز بود؛ قوی، توانا، برازنده و پرانرژی. البته وقتی واقعاً حرکت می‌کرد.
روی اسب نشستم و با پاها کمک دادم؛ چند قدم می‌رفت و می‌ایستاد، یا کمی یورتمه می‌رفت و بعد کند می‌شد. مربی گفت: «پاهایت را به او بده! پا را نگه دار! بجنب، تنبلی نکن؛ سوارکاری واقعی برای عضلات ران یک تمرین عالی است!»
آن اسب را به امانت نگرفتم. اما دلیلش تنبلی نبود؛ نه از طرف او و نه از طرف من. مشکل بزرگ‌تر این بود که این مادیان جوان کهرِ دل‌انگیز، مطلقاً هیچ درکی از چیزی نداشت که دانشمندان آن را «خودحملی» می‌نامند. و همین برای من یک عامل تعیین‌کننده بود.
همان‌طور که دانشمندان برجسته علم سوارکاری تأکید می‌کنند، خودحملی اهمیتی حیاتی دارد؛ مفهومی که در عملکرد، ایمنی و بیش از همه در رفاه اسب نقشی اساسی ایفا می‌کند. در این مقاله، دقیق‌تر بررسی می‌کنیم که خودحملی چیست، چرا اهمیت دارد و چه ارتباطی با آینده ورزش سوارکاری پیدا می‌کند.
خودحملی دقیقاً چیست؟
خودحملی مفهومی است که در دنیای اسب و سوارکاری تعریف یکسانی ندارد و بسته به رشته، سطح مسابقات، شیوه تمرین و سوارکار، برداشت‌های متفاوتی از آن ارائه می‌شود. این مفهوم اغلب به‌صورت نوعی مهارت بیومکانیکی تصویر می‌شود که آمیزه‌ای از جمع‌شدگی و تعادل است و این تصور را به ذهن می‌آورد که اسب‌ها گویی سبک‌بال در هوا «خودشان را حمل می‌کنند»، انگار با یک مهار نامرئی معلق مانده‌اند.
هرچند این هدفی مهم در عملکرد ورزشی است، اما خودحملی از دید پژوهشگرانی که توانایی اسب‌ها برای یادگیری، اجرا و تعامل با انسان را بررسی می‌کنند، این نیست. در عوض، خودحملی محصولی روشن و خالص از یک آموزش خوب است. اندرو مک‌لین (Andrew McLean)، دارای دکتری، کارشناسی علوم و دیپلم آموزش و بنیان‌گذار مرکز استرالیایی رفتار اسب در ویکتوریا، توضیح می‌دهد: «یعنی به اسب یاد بدهید آن کار را انجام دهد؛ و خودش هم آن را انجام دهد.»
او می‌گوید به زبان ساده، اسبی که به خودحملی رسیده باشد، بدون یادآوری مداوم به انجام همان کاری که از او خواسته‌ایم ادامه می‌دهد. برخلاف آن مادیانی که من امتحان کردم، این اسب‌ها مثلاً به کمک پای سوارکار برای رفتن به یورتمه پاسخ می‌دهند و تا وقتی سوارکار چیز دیگری از آن‌ها نخواهد، به یورتمه ادامه می‌دهند؛ مثلاً تا زمانی که از آن‌ها خواسته شود کندتر شوند، تندتر بروند یا بایستند. به همین ترتیب، اسب‌های دارای خودحملی حرکات جانبی خود ــ مستقیم، مورب، شانه‌به‌داخل یا شانه‌به‌خارج و گردش‌ها ــ و همچنین وضعیت سر و گردنشان را خودشان حفظ می‌کنند. آن‌ها حتی حرکات پیچیده‌ای مثل پیاف و پاساژ را هم تا وقتی علامت توقف را نگیرند ادامه می‌دهند.
اندی بوث (Andy Booth)، مربی اسب مبتنی بر علم که در جنوب‌غربی فرانسه فعالیت می‌کند، توضیح می‌دهد که در اصل، اسبِ دارای خودحملی مثل این است که روی خلبان خودکار یا کروز کنترل باشد.
مک‌لین برای توضیح این مفهوم، آن را به پرنده‌ای آموزش‌دیده تشبیه می‌کند که روی شانه یک نفر نشسته است. او می‌گوید: «اگر به من بگویید این پرنده را طوری آموزش داده‌اید که همان‌جا بنشیند، برای اثباتش واقعاً باید بال‌هایش را رها کنید. وگرنه فقط دارید آن را همان‌جا نگه می‌دارید.»
و به گفته منابع ما، این موضوع اهمیتی بسیار زیاد دارد؛ زیرا خودحملی برای ذهن و بدن اسب‌ها ــ و همچنین برای رابطه آن‌ها با انسان ــ بهتر است.
تأثیر بر عملکرد، ایمنی و رفاه
به گفته مک‌لین، اسب‌ها از طریق پاداشی که دریافت می‌کنند یاد می‌گیرند؛ مانند برداشته‌شدن فشار. این رها شدن فشار به مغز اسب علامت می‌دهد که پاسخ «درست» را ارائه کرده، چون همان پاسخی بوده که باعث شده فشار متوقف شود.
مک‌لین توضیح می‌دهد اگر از اسب با فشار ساق بخواهید به جلو حرکت کند و به محض این‌که جلو رفت فشار را بردارید، اسب متوجه می‌شود که حرکت رو به جلو پاسخ درست است. اما اگر در حالی که اسب در حال حرکت به جلو است همچنان فشار را نگه دارید، اسب تصور می‌کند هنوز پاسخ درست را پیدا نکرده است. و اگر برداشته‌شدن فشار هم‌زمان با ایستادن اسب رخ دهد، در واقع به اسب گفته‌اید که پاسخ «درست» به فشار ساق، ایستادن است.
بوث می‌گوید اگر این موضوع برای شما گیج‌کننده به نظر می‌رسد، برای اسب حتی گیج‌کننده‌تر است. وقتی حرکت رو به جلو باعث قطع فشار ساق نمی‌شود، یا وقتی کم‌کردن سرعت یا جمع‌کردن بینی به داخل موجب از بین رفتن کشش عنان نمی‌شود، اسب سه انتخاب دارد: به تلاش ادامه دهد ــ آن هم با اصراری بیشتر و بیشتر ــ، کار تازه‌ای امتحان کند، مثل جفتک‌انداختن، یا کلاً دست از تلاش بکشد. به چنین اسب‌هایی اغلب برچسب لجباز، تنبل، سخت، یا سفت‌دهن زده می‌شود. بعضی از آن‌ها حتی به نوعی از افسردگی در اسب مبتلا می‌شوند. و بیشترشان در نهایت فشاری بسیار مکررتر و شدیدتر از آنچه باید تحمل می‌کنند.
در مقابل، مک‌لین می‌گوید خودحملی به اسب نوعی احساس اختیار می‌دهد. اسب می‌تواند با پاسخ‌دادن به شکلی که مزاحمت را از او دور کند، فشار ساق و عنان را کنترل کند. همین موضوع، در کنار هم‌خوانی آن با نظریه یادگیری ــ یعنی مفهوم علمیِ تأییدشده درباره این‌که اسب‌ها چگونه یاد می‌گیرند ــ باعث شده خودحملی به یکی از ۱۰ ستون اصلی تمرین اخلاقی اسب، آن‌طور که انجمن بین‌المللی علوم سوارکاری تعریف کرده، تبدیل شود.
دهمین اصل این انجمن از سوارکاران می‌خواهد که «خودحملی را مدنظر داشته باشند»؛ یعنی اسب‌های خود را طوری تمرین دهند که بدون زور، «وررفتن» مداوم یا «علامت‌دادن بی‌وقفه»، گیت، تمپو، طول گام، جهت، وضعیت حمل سر و گردن و حالت بدن را حفظ کنند. این انجمن تأکید می‌کند که نبودِ خودحملی، رفاه اسب را به خطر می‌اندازد.
خودحملی همچنین عملکرد را بهتر می‌کند و سوارکاری را هم برای اسب و هم برای سوارکار ایمن‌تر می‌سازد؛ نه فقط در درساژ، بلکه در همه رشته‌ها، از جمله پرش با اسب و ایونتینگ. بخش زیادی از این مزیت به این دلیل است که سوارکار را آزاد می‌گذارد تا به‌جای ارسال مداوم علائم، روی تعادل تمرکز کند؛ و در عین حال بدن اسب را نیز برای انجام وظیفه پیش رو آزادتر می‌کند.
جما پیرسون، مدیر رفتارشناسی اسب در هورس تراست در اسکاتلند، می‌گوید: «همه‌چیز به خودحملی برمی‌گردد؛ برای مثال، این‌که اسب را برای مانع آماده کنید و بعد خودتان در بهترین موقعیت تعادلی قرار بگیرید تا اسب بتواند از بدنش به شکلی مؤثر استفاده کند.»
مک‌لین می‌گوید اسب‌هایی که در خودحملی کار می‌کنند، با میل و رغبت بیشتری اجرا دارند، روان‌تر حرکت می‌کنند و تنفس بهتری هم دارند. در مجموع، همه این‌ها به همان تصویری منجر می‌شود که از تمایل و «ورزشکار شاد» مورد احترام FEI انتظار می‌رود؛ در عین حال، به بهبود تصویر ورزش‌های سوارکاری به‌طور کلی نیز کمک می‌کند.
مک‌لین می‌گوید: «اصل خودحملی یعنی این را بپذیریم که باید از وادار کردن و نگه داشتن اسب، و نیز از آزار مداوم با ساق پا و عنان پرهیز کنیم.» او افزود: «اگر این کار را انجام دهیم، دیگر آن نوزبندهای بیش از حد سفت، یا هایپرفلکشن، یا زبان‌های کبود را نخواهیم دید. این، پاسخ آینده است.»
راه پیش رو: خودحملی در ورزش‌های سوارکاری
از نگاه مک‌لین، خودحملی برای تمرین اخلاق‌محور و ورزش سوارکاری آن‌قدر حیاتی است که باید در خود میدان مسابقه هم سنجیده شود. او می‌گوید: «این باید یکی از عناصر بسیار مهم داوری باشد. ما باید در هر گام حرکتی و در بیشتر حرکات نشان دهیم که می‌توانیم برای چند قدم عنان را رها کنیم. اگر اسب از تعادل و چهارچوب کار خارج شود، یعنی برای خودحملی آموزش ندیده است.»
رولی اوورز، دامپزشک و مدیرعامل ورلد هورس ولفر، هم با این نظر موافق است. او از تلاش‌هایی که FEI به‌تازگی برای گنجاندن خودحملی به‌عنوان یک عنصر رسمی در معیارهای داوری آزمون‌های درساژ سطح بالا اعلام کرده، استقبال می‌کند. در مجمع ورزشی FEI در سال ۲۰۲۶ که ماه مارس در لوزان سوئیس برگزار شد، رونان مورفی، مدیر درساژ FEI، به حاضران گفت این نهاد در حال بررسی افزودن بخشی با عنوان «حرکت آزاد» در گرندپری درساژ است؛ بخشی که در آن سوارکاران در یورتمه عنان را آزادتر می‌کنند.
از نظر مورفی، این بخش کمک می‌کند مشخص شود آیا اسب «گردن را می‌کشد»، «دهنه را می‌جوید» و «به زمانی که سوارکار دوباره عنان را جمع می‌کند، پاسخ می‌دهد یا نه».
مورفی در توضیح این موضوع گفت: «ما از آن‌ها نمی‌خواهیم که اصلاً تماسی با دهنه نداشته باشند. تماس همچنان برقرار است، اما روی عنان بلند. و تأکید ما این است که اسب باید ریتم، تعادل و کادانس خود را حفظ کند. اسب باید با وجود عنان بلند، همچنان نرمش‌پذیر و در شانه سبک بماند و پاهای عقب هم به‌خوبی درگیر باشند. بنابراین، این یک قدم آزاد نیست.»
اوورز می‌گوید این موضوع «بدیهی است که یک نکته مثبت» است. با این حال، در این مقطع هنوز مشخص نیست این بخش دقیقاً چه اثری بر نمره داوری خواهد داشت؛ یعنی ممکن است برای تماشاگران فقط نوعی ظاهرآرایی داشته باشد، بی‌آنکه واقعاً بر امتیاز سوارکار اثر بگذارد. او می‌گوید: «این لزوماً همان اثری را که می‌خواهیم، نخواهد داشت.» او همچنین کوتاه بودن این بخش را زیر سؤال می‌برد. اوورز می‌پرسد: «چرا دو یا سه مورد از این دست در طول آزمون وجود نداشته باشد؟ این احتمالاً کافی نیست.»
او اضافه می‌کند که الزام‌های مربوط به تماس با عنان نیز معمایی دیگر ایجاد می‌کند. در حالی که قوانین درساژ در حال حاضر تماس مداوم با دهنه را تشویق می‌کنند، «این موضوع از نظر رهاسازی فشار و شیوه یادگیری اسب‌ها کاملاً خلاف منطق است.» او می‌گوید دوست دارد این مسئله در جریان بحث‌های فعلی درباره به‌روزرسانی دستورالعمل‌های داوری بررسی شود.
او می‌گوید: «FEI در حال برداشتن گامی در مسیر درست است. اما خودنگهداری باید به عنصری بسیار محوری‌تر در ارزیابی و امتیازدهی درساژ تبدیل شود.»
مورفی هم موافق است که عملکرد اسب‌ها در میدان درساژ باید بازتاب‌دهنده تمرین صحیح و رفاه اسب باشد. این موضوع شامل نمایش خودنگهداری آن‌ها نیز می‌شود؛ مسئله‌ای که او تأکید دارد داوران سال‌هاست آن را ارزیابی می‌کنند.
مورفی می‌گوید: «این موضوع فوق‌العاده مهم است.»