دستگاه گوارش اسب و اثر سلامت روده بر رفتار
نوشته لونی لوفتوس، رفتارشناسی بالینی حیوانات.
در این مقاله، لونی لوفتوس، رفتارشناسی بالینی حیوانات، سازوکار دستگاه گوارش اسب را بررسی می‌کند و به این می‌پردازد که سلامت روده در اسب‌ها چگونه می‌تواند مستقیماً بر رفتار، از جمله سلامت روانی و جسمی، اثر بگذارد.
همه ما ضرب‌المثل قدیمی «بدون سُم، اسبی در کار نیست» را شنیده‌ایم؛ اما این جمله که «بدون روده، اسبی در کار نیست» هم به همان اندازه شایسته تأکید است.
اسب، گیاه‌خواری غیرنشخوارکننده است؛ یعنی به‌طور تخصصی برای تغذیه عمدتاً از گیاهان سازگار شده است. روده اسب یا دستگاه گوارش آن، بزرگ‌ترین اندام بدن اسب به شمار می‌رود و وضعیت سلامت آن پیامدهای مهمی برای سلامت جسمی و روانی اسب دارد.
دستگاه گوارش اسب
از دیدگاه زیست‌شناسی، دستگاه گوارش از دهان، شامل دندان‌ها، زبان و غدد بزاقی، و مری تشکیل شده و سپس به معده می‌رسد؛ بعد از آن روده باریک و روده بزرگ قرار دارند که سکوم بسیار مهم را نیز در بر می‌گیرد، و در نهایت به راست‌روده و مقعد ختم می‌شود؛ جایی که مواد دفعی از بدن خارج می‌شوند (شکل ۱).
نگاهی دقیق‌تر به روند کلی هضم
معده در حالت خالی تقریباً به اندازه یک توپ راگبی است و به‌طور میانگین ۹ تا ۱۸ لیتر گنجایش دارد.
غذا از طریق مری و از راه یک دریچه یک‌طرفه به نام اسفنکتر کاردیا وارد معده می‌شود؛ همین دریچه دلیل آن است که اسب‌ها نمی‌توانند استفراغ کنند. ورود غذا، ترشح شیره‌های گوارشی را تحریک می‌کند.
غذا که در این مرحله «محتویات گوارشی» نامیده می‌شود، بین ۲۰ دقیقه تا ۳ ساعت در معده عبور می‌کند و هرچه وعده غذایی بزرگ‌تر باشد، انتقال آن به روده باریک سریع‌تر انجام می‌شود.
در معده، غذا به‌وسیله اسید هیدرولیز می‌شود و هضم پروتئین آغاز می‌شود؛ در کنار آن، مقدار اندکی از قندهای محلول و نشاسته نیز تخمیر می‌شوند.
سپس محتویات گوارشی از راه اسفنکتر پیلور وارد روده باریک می‌شود؛ روده باریک از سه بخش دوازدهه، ژژونوم و ایلئوم تشکیل شده و در آن همه نشاسته‌های اصلی، لیپیدها (چربی‌ها) و پروتئین‌ها تجزیه می‌شوند.
این بخش، محل اصلی جذب مواد مغذی از جیره غذایی اسب به داخل بدن برای تأمین انرژی، رشد و ترمیم است.
در این مرحله، غذا «کیموس» نام می‌گیرد و با انقباض‌های عضلانی دیواره روده که «پریستالسیس» نام دارند، در طول روده باریک حرکت می‌کند.
روده باریک حدود ۲۱ تا ۲۵ متر طول دارد، ظرفیت آن ۵۰ لیتر است و زمان عبور غذا از آن به‌طور میانگین ۴۵ دقیقه است.
روده بزرگ از کولون کوچک، کولون بزرگ و سکوم تشکیل شده است.
کولون کوچک حدود ۳ تا ۴ متر طول دارد، اما تنها تا ۱۴ لیتر مایع را در خود نگه می‌دارد، در حالی که کولون بزرگ با طولی مشابه، تا ۸۲ لیتر مایع را در خود جای می‌دهد.
آب و مواد مغذی از این بخش‌های دستگاه گوارش جذب می‌شوند.
سکوم حدود ۳۵ لیتر مایع را در خود نگه می‌دارد و غذا حدود ۳ ساعت پس از وعده غذایی به این بخش می‌رسد.
سکوم مسئول تخمیر فیبرهایی مانند یونجه است و سلولز در آن به اسیدهای چرب فرار تجزیه می‌شود که به‌عنوان منبع انرژی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
مواد زائد به مدفوع تبدیل شده و از طریق راست‌روده و مقعد دفع می‌شوند.
برای آن‌که این فرایند به‌درستی انجام شود و انرژی کافی، اما نه بیش از حد، در اختیار اسب قرار گیرد، باید با دقت به طراحی دستگاه گوارش اسب، سلامت روانی (عاطفی) و جسمی آن، و نیز میزان کار یا سطح تمرین اسب توجه شود.
تغذیه برای سلامت روانی (عاطفی) و جسمی
به‌دلیل ساختار دستگاه گوارش، معده اسب در مقایسه با جثه آن نسبتاً کوچک است و روده‌ها بزرگ هستند تا بتوانند حجم قابل‌توجهی علوفه خشبی مانند یونجه یا علف را در خود جای دهند.
برای عملکرد بهینه، اسب باید در تمام اوقات به علوفه به‌صورت آزاد دسترسی داشته باشد، زیرا این شیوه الگوی تغذیه اسب را در محیط طبیعی شبیه‌سازی می‌کند و جریان پیوسته‌ای از علوفه کم‌انرژی را در دستگاه گوارش برقرار نگه می‌دارد تا حرکت روده حفظ شود که این امر احتمال بروز کولیک را کاهش می‌دهد و همچنین پی‌اچ سالم دستگاه گوارش را حفظ می‌کند که احتمال زخم معده را کمتر می‌سازد.
فراهم کردن علوفه به‌صورت آزاد همچنین به اسب امکان می‌دهد از نظر رفتاری، محیط طبیعی خود را با جویدن منظم و خوردن علوفه ساقه‌بلند بازآفرینی کند؛ موضوعی که به حفظ وضعیت عاطفی مثبت کمک می‌کند، زیرا ثابت شده جویدن استرس را کاهش می‌دهد و ترشح اندورفین یا «هورمون‌های حال خوب» را افزایش می‌دهد.
فراهم کردن علوفه آزاد همراه با دسترسی به چراگاه، جایی که اسب بتواند آزادانه حرکت کند، علوفه‌چینی کند و بچرد، شرایطی ایده‌آل برای نگهداری اسب‌های اهلی ماست؛ شرایطی که به آن‌ها اجازه می‌دهد سبک زندگی‌ای تا حد امکان نزدیک به وضعیت رفتاری طبیعی خود داشته باشند.
اسب‌هایی که آزادانه زندگی می‌کنند، بخش قابل‌توجهی از زمان خود، حدود ۴۶ درصد، را صرف چرا می‌کنند و در کنار آن دامنه گسترده‌ای از رفتارهای دیگر را نیز بروز می‌دهند که بسیاری از آن‌ها رفتارهای اجتماعی با دیگر اسب‌هاست.
با این حال، متأسفانه بسیاری از اسب‌ها مقدار زیادی خوراک کنسانتره با نشاسته بالا دریافت می‌کنند که در یک، دو یا سه وعده روزانه تقسیم می‌شود، در حالی که جیره علوفه آن‌ها کاهش یافته و دسترسی‌شان به گردش و چرا محدود شده است.
این موضوع نه‌تنها می‌تواند بر سلامت دستگاه گوارش اثر بگذارد، بلکه بودجه زمانی روزانه اسب را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ وضعیتی که ممکن است به بروز رفتارهای نامطلوبی مانند بیش‌ازحد پرشور بودن، پرخاشگری و رفتارهای تکراری از جمله قدم‌زدن در باکس، هواگیری با دندان، تاب‌خوردن مداوم بدن، مکش هوا و موارد مشابه منجر شود.
پژوهش‌ها نشان داده است که نگهداری اسب در اصطبل برای بیش از ۱۳ ساعت در روز، با بروز رفتارهای غیرطبیعی دهانی و خوردن در اسب‌ها ارتباط دارد.
این رفتارهای نامطلوب معمولاً در نتیجه یکی از سازوکارهای زیر، یا ترکیبی از آن‌ها، ایجاد می‌شوند:
- یک مشکل پزشکی که باعث تغییرات فیزیولوژیک و/یا درد می‌شود؛ مانند سندرم زخم معده اسب
- تولید انرژی بیش از حد به دلیل ارزش غذایی بالای خوراک و محدود بودن فعالیت بدنی
- کمبود زمان حضور در محوطه بیرون
- کمبود تعامل اجتماعی با دیگر اسب‌ها
- بی‌حوصلگی که به رفتارهای جابه‌جایی منجر می‌شود و این رفتارها می‌توانند تکراری و اعتیادگونه شوند
- ترس/اضطراب به دلیل نگهداری تنها در اصطبل یا تنبیه شدن به خاطر رفتارهای نامطلوبی که در نتیجه عوامل بالا بروز کرده‌اند.
امروزه بیشتر از گذشته با این ضرورت روبه‌رو هستیم که برای مدیریت طیفی از مشکلات سلامت، مانند چاقی، لامینیت، PPID و دیگر اختلالات متابولیک، چرا و زمان حضور اسب‌ها و پونی‌های خود در محوطه بیرون را محدود کنیم. این موضوع از این نظر می‌تواند چالش‌برانگیز باشد که باید در عین تأمین نیازهای طبیعی اسب، اطمینان حاصل کنیم سلامت فیزیولوژیک آن در بهترین وضعیت ممکن باقی می‌ماند. به همین ترتیب، تأمین نیازهای اسبی که در دوره استراحت در باکس قرار دارد و از آسیب‌دیدگی یا جراحی بهبود می‌یابد نیز می‌تواند به همان اندازه دشوار و در عین حال مهم باشد.
چگونه مطمئن شوم اسبم را به‌گونه‌ای تغذیه می‌کنم که هم سلامت جسمی و هم سلامت روانی او تأمین شود؟
اگر اسب شما به دلیل مشکلات سلامتی نیازی به محدودیت در چرا یا حضور در محوطه بیرون ندارد، از سیستم چراغ راهنمایی در شکل ۲ پیروی کنید.
اگر اسب شما برای کمک به کنترل وزن یا مدیریت مشکلات پزشکی، به محدودیت‌ها یا مدیریت غیرمعمول در جیره غذایی نیاز دارد، باید هرگونه توصیه دامپزشکی رعایت شود.
اگر قرار است چرا محدود شود، فرصت‌های اجتماعی شدن، حرکت و جست‌وجوی خوراک باید همچنان برای آن اسب فراهم بماند. فرصت‌های اجتماعی شدن را می‌توان از طریق فراهم کردن یک همراه آشنا و هم‌ساز ایجاد کرد تا هم هنگام چرا و هم در زمان‌های محدودتر در کنار اسب باشد. این کار را می‌توان با استفاده از پادوک‌های بزرگ‌ترِ بدون علف برای حضور همزمان بیش از یک اسب در محوطه بیرون انجام داد، یا دست‌کم شرایطی فراهم کرد که اسب‌ها در کنار هم و در فاصله‌ای باشند که بتوانند به هم برسند تا تیمار متقابل میان آن‌ها امکان‌پذیر شود.
می‌توان اسب‌ها را هنگام حضور در محوطه گردش، چه به‌صورت محدود و چه بدون محدودیت، با استفاده از سیستم ترک به حرکت بیشتر تشویق کرد؛ سیستمی که برای آن‌ها نواحی مشخصی برای چرا، جست‌وجو و کنجکاوی فراهم می‌کند و اغلب به‌شکل یک حلقه یا طرح عدد ۸ اجرا می‌شود. این سیستم‌ها را می‌توان به هر شکلی طراحی کرد تا با نیاز اسب‌هایی که از آن استفاده می‌کنند سازگار باشد و می‌توان در آن‌ها بخش‌های بدون چمن مانند سطوح پوشیده از خرده‌چوب و شن، تپه‌ها، محل غلت‌زدن و فعالیت‌های شبیه گنج‌یابی برای جست‌وجو و پیدا کردن خوراکی در نظر گرفت تا به غنای محیطی بیشتر کمک شود. همیشه مهم است که طراحی و استفاده از این سیستم‌ها با دقت انجام شود تا سلامت و آرامش همه اسب‌هایی که از آن بهره می‌برند، تقویت شود.
برای اسب‌ها و پونی‌هایی که ممکن است ناچار باشند مدت طولانی‌تری در اصطبل بمانند یا تحت محدودیت قرار گیرند، قدم‌زدن در دست، اگر وضعیت پزشکی مانع آن نباشد، برای بردن آن‌ها به پیاده‌روی‌های چرا و جست‌وجوی خوراک، که اغلب «پیاده‌روی پیک‌نیک» نامیده می‌شود، می‌تواند راه خوبی برای تأمین سهم زمانی حرکت آن‌ها باشد. این کار همچنین به آن‌ها تجربه‌های مثبتی برای ارضای رفتارهای جست‌وجوی خوراک می‌دهد و همزمان می‌تواند به شکل‌گیری رابطه‌ای مثبت میان اسب و صاحبش کمک کند.
اسب‌هایی که در استراحت باکس هستند، ممکن است به‌آسانی هم از همراهی اجتماعی و هم از دسترسی به جست‌وجو و چرا محروم شوند. هر جا که امکان‌پذیر باشد، فراهم کردن یک همراه برای اسبی که در استراحت باکس است یک مزیت محسوب می‌شود. در برخی شرایط، ممکن است بتوان از اصطبل‌ها یا فضاهای سرپوشیده مشترک و بزرگ‌تر برای تأمین همراهی اجتماعی استفاده کرد و در موارد دیگر، می‌توان اصطبلی بیرونی فراهم کرد تا اسبِ در حال استراحت با دیگر اسب‌ها تماس داشته باشد و/یا آن‌ها را در میدان دید خود ببیند. باید برای این اسب‌ها امکان تیمار اجتماعی با دیگران فراهم شود که بخشی از آن را نیز می‌توان از طریق «تیمار» اسب توسط انسان انجام داد.
برای کاهش بی‌حوصلگی و حالت‌های عاطفی منفی احتمالی، از جمله افسردگی و ناکامی، فراهم کردن مجموعه‌ای از ابزارهای غنی‌سازی محیط برای اسبِ تحت محدودیت می‌تواند ارزشمند باشد. این موارد می‌تواند شامل توپ‌های مخصوص اسب، بازی‌های جست‌وجوی خوراک مانند پنهان کردن هویج یا خوراکی‌های مشابه در بستر کاه تا اسب آن‌ها را پیدا کند، پنهان کردن یا تقسیم خوراک در بخش بدون چمنِ محوطه گردش، معرفی فعالیت‌های بویایی برای اسب‌ها، انجام تمرینات در دست به‌صورت کوتاه و مکرر برای تحریک ذهنی اسب، و دادن معماهایی به اسب باشد تا برای دریافت پاداش‌های غذایی کم‌کالری آن‌ها را حل کند.
تغذیه و انرژی مازاد
تغذیه با انرژی بیش از حد می‌تواند یکی از علت‌های رایج بروز مشکلات رفتاری قابل‌توجه مرتبط با رفتارهای پرشور یا بیش از اندازه هیجان‌زده باشد؛ رفتارهایی که ممکن است به‌شکل جفتک‌انداختن، گاهی همراه با شیهه‌مانند کوتاه، جهیدن، رم‌کردن، بیش‌ازحد عصبی و گوش‌به‌زنگ به نظر رسیدن، مانند ترسیدن از محرک‌های متعدد، دیده شوند.
با وجود این‌که دلایل متعدد دیگری هم می‌تواند باعث بروز چنین رفتارهایی در اسب شود ــ که شایع‌ترین علت جایگزین، درد است ــ رفتارشناسان بالینی حیوانات به‌طور منظم با پرونده‌های مربوط به اسب‌ها روبه‌رو می‌شوند که در آن‌ها برهم خوردن تعادل میان انرژی دریافتی و انرژی مصرفی، به رفتارهای ناخواسته و تضعیف رابطه انسان و حیوان منجر شده است.
در چنین مواردی، حیاتی است که جیره غذایی اسب با دقت محاسبه، پایش و به‌تدریج اصلاح شود تا سطح بهینه انرژی و تعادل مناسب میان درشت‌مغذی‌ها و ریزمغذی‌ها برای حفظ سلامت و رفتاری آرام فراهم شود.
پس از اصلاح جیره، اغلب لازم است بخشی از کار آموزشی یا بازآموزی انجام شود تا رفتارهای آموخته‌شده و پاسخ‌های شرطی‌ای که در دوره مدیریت نامناسب تغذیه شکل گرفته‌اند، برطرف شوند.
مهم است که این آموزش با برنامه‌ریزی دقیق و توسط یک رفتارشناس بالینی حیواناتِ واجد شرایط و دارای تأییدیه معتبر انجام شود تا اطمینان حاصل شود رفتارهای ناخواسته، بدون استفاده از روش‌های آزاردهنده برای اسب ــ چه از طریق ایجاد درد، ترس یا ناکامی ــ با رفتارهای مطلوب جدید جایگزین می‌شوند؛ روش‌هایی که در غیر این صورت می‌توانند هم برای اسب و هم برای فردِ رسیدگی‌کننده بالقوه خطرناک باشند.
فهرست متخصصان دارای تأییدیه معتبر شورای رفتار و آموزش حیوانات، راهی برای یافتن رفتارشناسان بالینی حیواناتِ متخصص در حوزه اسب و دارای صلاحیت، اعتبار حرفه‌ای و تجربه کافی است.
حوزه تغذیه اسب‌ها به‌خوبی قانون‌گذاری و سامان‌دهی نشده است و هر کسی می‌تواند خود را متخصص تغذیه معرفی کند.
به‌دنبال فردی باشید که مدرک کارشناسی ارشد یا دکتری در تغذیه حیوانات یا تغذیه اسب داشته باشد، یا برای دریافت مشاوره به یکی از شرکت‌های شناخته‌شده خوراک دام مراجعه کنید.
از درخواست مدرک و شواهد مربوط به صلاحیت‌های حرفه‌ای یک متخصص واهمه نداشته باشید تا مطمئن شوید توصیه‌ای که دریافت می‌کنید، برای شما و اسبتان درست است.
اطلاعات ارائه‌شده در این مقاله بر پایه پژوهش‌های انجام‌شده توسط نویسنده است.
منابع و پیوست‌ها: