آنچه مالکان باید درباره اخته‌کردن اسب‌ها بدانند
اخته‌کردن اسب‌ها و الاغ‌ها شایع‌ترین عمل جراحی در دامپزشکی اسب در سراسر جهان است.
با این حال، در شیوه انجام این جراحی و نیز در داروهایی که پیش و پس از عمل تجویز می‌شوند، تفاوت‌های گسترده‌ای وجود دارد.
الیس رادن (Elise Rodden) MRCVS، رزیدنت جراحی در کلینیک دامپزشکی بل اکواین و بیمارستان اسب بی‌اند‌دبلیو، توضیح می‌دهد: «دامپزشکان برای اخته‌کردن اسب از روش‌های بسیار متنوعی استفاده می‌کنند؛ احتمالا چون هیچ پروتکلی بی‌نقص نیست.
«قطعا بسته به انتخاب دامپزشک و شرایط دقیق هر مورد، گزینه‌های متفاوتی در دسترس است.
«برای نمونه، اخته‌کردن می‌تواند در حالت ایستاده یا تحت بیهوشی عمومی، در محیط بیمارستان یا در باشگاه‌های سوارکاری، با بخیه یا بدون بخیه، با بی‌حسی موضعی یا بدون آن، و با باز گذاشتن برش‌های پوستی یا بستن آن‌ها انجام شود.»
در بریتانیا، قانون تصریح می‌کند که برای اخته‌کردن اسب در هر سنی باید از بی‌حسی یا بیهوشی مناسب استفاده شود و این عمل یک اقدام جراحی است که فقط باید توسط دامپزشک انجام شود.
اخته‌کردن بدون دخالت دامپزشک و بدون استفاده از مسکن یا مواد بی‌حسی و بیهوشی، رفتاری غیرانسانی و غیرقانونی است.
● مسکن باید پیش از عمل، حین عمل و پس از آن تجویز شود.
● پیش از عمل، وضعیت واکسیناسیون کزاز را بررسی کنید، زیرا هر زخم می‌تواند محل بالقوه ورود عامل این عفونت باشد.
● در مقایسه با استفاده از آنتی‌بیوتیک به‌عنوان اقدام پیشگیرانه، باید تکنیک جراحی استریل و محیطی پاکیزه در اولویت قرار گیرد.
● اخته‌کردن را می‌توان در هر سنی انجام داد، هرچند بازه معمول معمولا بین ۶ ماهگی تا ۲ سالگی است.
● بهترین زمان‌های انجام عمل، بهار و پاییز است، زیرا حضور مگس‌ها در هوای گرم‌تر خطر عفونت را افزایش می‌دهد.
● بیمار باید به‌مدت ۱۲ ساعت به‌دقت زیر نظر باشد؛ سپس معمولا توصیه می‌شود در محوطه رها شود تا به تخلیه ترشحات کمک کند و احتمال ورم کاهش یابد.
در جریان اخته‌کردن چه مشکلاتی ممکن است پیش بیاید؟
اخته‌کردن با وجود آن‌که عملی روتین است، بدون خطر نیست و هرچند بیشتر عوارض خفیف هستند، برخی از آن‌ها جدی‌اند و حتی می‌توانند مرگبار باشند.
مروری که الیس در سال ۲۰۲۵ انجام داد، ۱۷ عارضه متفاوت گزارش‌شده پس از عمل‌های اخته‌کردن را شناسایی کرد.
الیس می‌گوید: «از جمله عوارض کم‌نگران‌کننده‌تر، مواردی هستند که برای اسب ناراحتی ایجاد نمی‌کنند اما برای مالک نگران‌کننده‌اند؛ مانند ورم یا ادامه رفتارهای نامطلوب، و نیز عوارض خفیفی که با حداقل مداخله برطرف می‌شوند، مانند ادم یا عفونت موضعی.»
«در موارد جدی‌تر، عوارض شدید و تهدیدکننده حیات مانند خونریزی، بیرون‌زدگی روده یا عفونت و التهاب شکمی نیز ممکن است رخ دهد.»
با وجود آن‌که اخته‌کردن یک عمل جراحی روتین است، نرخ مرگ‌ومیر گزارش‌شده در آن تا ۱٪ می‌رسد.
الیز می‌افزاید: «شاید تعجب‌آور نباشد که تورم کیسه بیضه شایع‌ترین مشکلی است که گزارش می‌شود و پس از آن عفونت محل جراحی قرار دارد.
«اندازه‌ای که از آن به بعد تورم کیسه بیضه از یک یافته طبیعی پس از عمل ــ که بعد از جراحی قابل انتظار است ــ به‌عنوان عارضه تلقی می‌شود، بسیار متفاوت است.
«هرچند این موارد کمتر شایع‌اند، برخی دیگر از عوارض مشاهده‌شده در صورت شدید بودن می‌توانند جدی‌تر باشند.
این موارد شامل خونریزی و بیرون‌زدگی احشا بود؛ وضعیتی که در آن روده یا بخشی از بافت شکمی از طریق برش‌های باز پوستی بیرون می‌آید و می‌تواند عارضه‌ای غیرقابل بقا باشد.»
تصور می‌شود خطر بیرون‌زدگی احشا در برخی نژادها، مانند نژادهای سنگین‌کار و استانداردبرد، بیشتر باشد.
سابقه قبلی فتق کیسه بیضه یا فتق اینگوینال نیز این خطر را افزایش می‌دهد.
الیز توضیح می‌دهد: «می‌توان با بخیه‌زدن و بستن تونیک ــ غشایی که بیضه را احاطه می‌کند و با پوشش حفره شکمی پیوستگی دارد ــ پس از خارج کردن بیضه، این خطر را به حداقل رساند.
«این کار مانع آن می‌شود که روده‌ها از حفره شکمی از طریق برش محل اخته‌کردن خارج شوند.
«برای گذاشتن چنین بخیه‌هایی به‌صورت ایمن و استریل، بیهوشی عمومی توصیه می‌شود که طبیعتاً هزینه یک اخته‌کردن معمول را افزایش می‌دهد.
«در این موارد، انجام یک اقدام پیچیده‌تر در بیمارستان و زیر بیهوشی عمومی مناسب‌تر است.»
الیز در توضیحی کلی‌تر می‌گوید خطرات را می‌توان با «اخته‌کردن کره‌نریان در سن پایین و اطمینان از اینکه به‌خوبی دست‌آموز شده و در محیطی تمیز اخته می‌شود» کاهش داد.
«در نهایت، انتخاب روش جراحی باید بر پایه تحلیل خطر برای هر اسب به‌صورت فردی، در کنار رویکرد ترجیحی دامپزشک شما و امکانات موجود، و همچنین ملاحظات اقتصادی انجام شود.»
چرا کره‌نریان‌ها را اخته می‌کنیم؟
وقتی کره‌نریان‌ها اخته می‌شوند، دیگر نمی‌توانند مقدار زیادی تستوسترون تولید کنند و همین باعث می‌شود کار کردن با آن‌ها آسان‌تر شود.
دکتر جیمز کرابتری، نایب‌رئیس جوان انجمن دامپزشکان اسب بریتانیا و مشاور مستقل دامپزشکی در تولیدمثل اسب و پزشکی استد، توضیح می‌دهد: «تستوسترون محرک رفتار جنسی و تولیدمثل است.
«اسب‌ها حیوانات بسیار بزرگی هستند؛ کره‌نریان‌هایی که کمی سرکش‌اند، تمرکزشان روی کار نیست و می‌توانند غیرقابل پیش‌بینی باشند.
«اگر آن تستوسترون را حذف کنید، نیروی هورمونی محرکِ پشت رفتار ناخواسته و مانع احتمالی ادامه آموزش را هم حذف می‌کنید.»
پس از اخته‌کردن، سطح تستوسترون خیلی سریع کاهش می‌یابد.
جیمز می‌گوید: «این اتفاق می‌تواند ظرف چند روز رخ بدهد.»
«دلیل اینکه می‌گوییم کره‌نریانِ تازه اخته‌شده را کنار مادیان‌ها نگذارید، این نیست که هنوز اسپرم تولید می‌کند؛ بلکه به این خاطر است که ممکن است هنوز در مجرای تولیدمثلش اسپرم باقی مانده باشد و همچنین ممکن است رفتار او بلافاصله تغییر نکند.
«رفتار فقط به هورمون‌ها مربوط نیست؛ بخشی از آن هم اکتسابی است.
این موضوع بسته به هر اسب و محیط اطرافش متفاوت است.
اگر محیط خیلی محرک باشد و اتفاقات زیادی در جریان باشد، ممکن است اسب برای آرام شدن به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.»
یک پیچیدگی دیگر این است که تستوسترون فقط در بیضه‌ها تولید نمی‌شود.
مادیان‌ها هم تستوسترون دارند که در تخمدان‌ها و غده فوق‌کلیوی تولید می‌شود، و اسب اخته نیز همچنان مقدار بسیار کمی از این هورمون را خواهد داشت.
آیا رشد اسب با اخته‌کردن تحت تأثیر قرار می‌گیرد؟
تستوسترون علاوه بر اینکه یک هورمون آندروژنیک است و به بروز ویژگی‌های جنسی نر کمک می‌کند، خاصیت آنابولیک هم دارد؛ یعنی در رشد عضلات نقش ایفا می‌کند.
بنابراین اخته‌کردن ناگزیر هم از نظر جسمانی و هم از نظر رفتاری اثرگذار است.
جیمز می‌گوید: «این را می‌توان در گونه‌های مختلف دید.
برای مثال، گاوهای نر تنومند و پرعضله هستند، در حالی که گاوهای اخته لاغرترند.
البته این به آن معنا نیست که با تمرین نتوان توده عضلانی را در یک اسب اخته افزایش داد.»
تستوسترون همچنین در رشد استخوان‌ها نقش دارد، زیرا به‌طور غیرمستقیم به بسته شدن صفحات رشد کمک می‌کند؛ همان غضروفی که در انتهای استخوان‌های بلند قرار دارد و با رسیدن به بلوغ به هم جوش می‌خورد.
اگر کره‌نریان نسبتاً زود و پیش از بسته شدن این صفحات اخته شود، ممکن است صفحات رشد مدت بیشتری باز بمانند و در نتیجه آن اسب اخته از حالتی که به‌صورت نریان باقی می‌ماند، قدبلندتر شود.
این عوامل و موارد دیگر هنگام تصمیم‌گیری درباره سن مناسب برای اخته‌کردن در نظر گرفته می‌شوند.
جیمز توضیح می‌دهد: «در کورس، بعضی افراد نمی‌خواهند اسب را خیلی زود اخته کنند، چون آن تستوسترون ممکن است به اسب برتری رقابتی بدهد.
در مقابل، بیضه‌های بعضی از کره‌نریان‌ها تا سه‌سالگی به‌طور کامل پایین نیامده است؛ موضوعی که می‌تواند هنگام تمرین برای آن‌ها مشکل راحتی ایجاد کند و با اخته‌کردن برطرف می‌شود.»
چرا بعضی رفتارهای «نریان‌گونه» ممکن است باقی بماند؟
با وجود نبود تستوسترون، بعضی از اسب‌های اخته در بلندمدت پس از اخته‌کردن همچنان رفتار جنسی نشان می‌دهند و جیمز می‌گوید علت این موضوع به‌طور کامل مشخص نیست: «ممکن است این رفتار در حافظه مانده باشد، چون بعضی از اسب‌های اخته مدتی نریان بوده‌اند، یا اینکه رفتاری آموخته‌شده یا از نظر ژنتیکی برنامه‌ریزی‌شده باشد.»
در موارد دیگر، ممکن است دلیل آن این باشد که اسب بیضه‌های پایین‌نیامده دارد؛ یعنی بیضه‌ها در کیسه بیضه قرار نگرفته‌اند.
«اگر یک اسب اخته رفتارهای غالب از خود نشان بدهد ــ رفتاری که در اصطلاح عامیانه اغلب می‌گویند کمی ‹شبیه نریان› است ــ ممکن است به این دلیل باشد که هنوز بافت بیضه‌ای باقی مانده که قابل مشاهده نیست.
«در چنین مواردی، باید برخی بررسی‌های تشخیصی انجام دهیم.»
دامپزشک با استفاده از ترکیبی از معاینه فیزیکی، سونوگرافی و آزمایش‌های هورمونی بررسی می‌کند که آیا بافت بیضه‌ای وجود دارد یا نه.
اگر وجود داشته باشد، با جراحی برداشته می‌شود.
عوارض جانبی اخته‌کردن چیست؟
تستوسترون بخشی از یک «چرخه بازخورد منفی» است.
وقتی بیضه‌ها مقدار زیادی تستوسترون تولید می‌کنند، به مغز و غده هیپوفیز پیام می‌رسد که تولید هورمون‌های ال‌اچ و اف‌اس‌اچ را کند کنند.
در نبود بیضه‌ها، این چرخه بازخورد دچار اختلال می‌شود و مهار آن کمتر خواهد شد.
پژوهش‌ها در سگ‌ها تفاوت‌های جالبی را میان نرهای اخته‌نشده و نرهای اخته‌شده نشان می‌دهد.
«شواهد خوبی وجود دارد که نشان می‌دهد نرهای سالم [سگ‌ها] در برابر چندین بیماری با واسطه ایمنی و بیماری خودایمنی، خطر کمتری دارند؛ موضوعی که سگ‌سانان را به یکی از گونه‌های دامپزشکی تبدیل می‌کند که در آن به نظر می‌رسد تستوسترون واقعا اثری محافظتی بر سیستم ایمنی دارد، هرچند تستوسترون هم‌زمان خطر چندین عارضه وابسته به آندروژن را نیز افزایش می‌دهد، به‌ویژه مشکلاتی که پروستات و ناحیه اطراف مقعد را درگیر می‌کنند.
«با این حال، در حال حاضر هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد تستوسترون در سلامت بلندمدت اسب‌های نر نقش محافظتی دارد.»
«از نظر بالینی، اسب‌های اخته زیادی نمی‌بینم که اعتمادبه‌نفس نداشته باشند»
جیمز کرابتری اف‌آر‌سی‌وی‌اس
همچنین در مورد سگ‌ها شواهدی وجود دارد که افت تستوسترون پس از اخته‌کردن می‌تواند باعث افزایش اضطراب و ترس شود، اما جیمز دوباره تاکید می‌کند که این موضوع معمولا در اسب‌ها دیده نمی‌شود.
او گفت: «از نظر بالینی، اسب‌های اخته زیادی نمی‌بینم که اعتمادبه‌نفس نداشته باشند؛ اگر هم بخواهیم بحث کنیم، شاید بتوان گفت آن‌ها از بار تستوسترون یا استروژن رها هستند.
«شاید دلیلش این باشد که اسب‌ها از سنین پایین، در کنار مادرانشان و دیگر اسب‌ها، اجتماعی‌شدن نسبتا خوبی را تجربه می‌کنند؛ بنابراین برای داشتن اعتمادبه‌نفس، به تستوسترون نیاز ندارند.
«در حالی که سگ‌ها اغلب در خانه‌هایی بزرگ می‌شوند که فقط یک سگ در آن حضور دارد و وقتی به پارکی پر از سگ‌های دیگر برده می‌شوند، اعتمادبه‌نفس کافی ندارند.»
جیمز اشاره می‌کند که باید روند اخته‌کردن را از زاویه نگاه افکار عمومی هم در نظر گرفت، زیرا ممکن است عموم مردم آن را رفتاری نامهربانانه یا غیرضروری بدانند.
اما او ملاحظات ایمنی پشت این کار و همچنین منفعت اجتماعی آن برای خود اسب‌ها را توضیح می‌دهد.
او می‌گوید: «ما به‌عنوان دامپزشک، با در نظر گرفتن پذیرش اجتماعی، زیاد به جراحی‌های مربوط به اسب‌ها فکر می‌کنیم.
«در درجه اول، این کار به دلایل ایمنی انسان و حیوان انجام می‌شود؛ اما در عین حال مداخله‌ای است برای اینکه بتوانیم اسب‌های نر را در محیط‌های مختلط از نظر جنسیت و همچنین در ورزش سوارکاری نگه داریم.
«نگه داشتن نریان‌ها به‌صورت اخته‌نشده، با تجربه و در محیط مناسب، آسان‌تر است.»
جایگزینی برای اخته‌کردن جراحی
واکسنی که می‌تواند جایگزینی برای اخته‌کردن جراحی باشد، با مقداری موفقیت مورد استفاده قرار گرفته است.
با این حال، در حال حاضر برای استفاده در اسب‌ها در دسترس نیست؛ به این معنا که هرگونه استفاده از آن «خارج از مجوز» است.
این واکسن بر GnRH اثر می‌گذارد؛ هورمونی که به غده هیپوفیز پیام می‌دهد هورمون‌هایی را آزاد کند که تخمدان‌ها و بیضه‌ها را تحریک می‌کنند، و در عمل تولید تستوسترون را ــ و در مادیان‌ها تولید استروژن را ــ از سطوح بالاتر زنجیره هورمونی محدود می‌کند.
جیمز می‌گوید: «واکسن GnRH واقعاً جالب است.
«شواهد تجربی نشان می‌دهد که ممکن است این روش بیش از اخته‌کردن جراحی موجب سرکوب شود، چون بر تعداد بیشتری از هورمون‌ها اثر می‌گذارد.
«با این حال، استفاده از آن هم بدون برخی خطرات قابل‌توجه نیست.
«در بعضی موارد، می‌توان این واکسن را برای مدتی استفاده کرد و همچنان در آینده از آن اسب برای تولیدمثل بهره برد، اما هیچ تضمینی وجود ندارد و از نظر عملی باید اثر آن را برگشت‌ناپذیر در نظر گرفت.
«بیشتر افراد، اگر بخواهند نریان بعداً دوره‌ای برای تولیدمثل داشته باشد، ابتدا از آن اسپرم‌گیری و آن را منجمد می‌کنند و سپس اسب را اخته می‌کنند؛ چه به‌صورت جراحی و چه شیمیایی.»